40 HALKA · 14 ASIR

Altın
Silsile

Bir isim cetvelinden fazlası: sohbetin, ilmin, irşadın ve hizmet anlayışının dönemler boyunca nasıl aktarıldığını gösteren okunabilir bir mânevî tarih haritası.

NASIL OKUNMALI?

Silsile soy ağacı değildir.

Buradaki çizgi, belirli bir yazılı Nakşibendî-Hâlidî tertibin mânevî eğitim ve aidiyet hafızasıdır. Bütün tarihî temasları kapsadığı veya her halkanın aynı tür belgeyle doğrulandığı anlamına gelmez. Menkıbevî bağlar, doğrudan hocalık ilişkileri ve teberrüken nispetler aynı kesinlikte değerlendirilmemiştir.

Kavramsal giriş →

01

DÖNEM

Silsile

1145 — 1221

Necmeddîn-i Kübrâ

Kübreviyye’nin pîri, sûfî müellif ve müşâhede psikolojisinin kurucu ismiNecmeddîn-i Kübrâ (yak. 540/1145 – 618/1221), Kübreviyye'nin pîri ve “şeyh-i velî-tırâş” (velî yontan şeyh) diye anılan mürşid; müşâhedeleri ve renkli nurlar öğretisiyle tasavvufun en özgün metinlerinden birini yazmış, Moğol katliamında Gürgenç'te öldürülmüştür.

02

DÖNEM

570/571–632 · Mekke ve Medine

571 — 632

Hz. Muhammed Mustafa

Allah’ın son elçisi; nebevî örnekliğin ve bütün irşad silsilelerinin müşterek menbaıHz. Muhammed, İslâm’ın son peygamberi, Kur’an’ın ilk muhatabı ve Müslüman hayatının temel örneğidir. Tasavvufî yollar onu tarih içinde kurulmuş bir tarikatın mensubu olarak değil; tevhid, kulluk, ihsan, merhamet ve güzel ahlâkın müşterek nebevî kaynağı olarak kabul eder.

03

DÖNEM

Kurucu ufuk

Sahâbe, tâbiîn ve Ehl-i beyt üzerinden ilim, sohbet ve ahlâk aktarımı.

573 — 634

Hz. Ebû Bekir es-Sıddîk

İlk halife, Resûlullah’ın mağara arkadaşıHz. Ebû Bekir es-Sıddîk (ö. 13/634), ilk müslümanlardan, hicret yolculuğunda Resûlullah’ın arkadaşı ve Hulefâ-yi Râşidîn’in ilkidir; Nakşibendî aktarım geleneğinde silsilenin Hz. Peygamber’den sonraki halkası kabul edilir.

? — 656

Selmân-ı Fârisî

İlk İranlı sahâbî ve silsile halkasıSelmân-ı Fârisî (ö. 35-36/656), Mecûsî bir âteşkede görevlisiyken din arayışıyla İran'dan çıkıp köle olarak Medine'ye düşen ve Hz. Peygamber'in “Selmân bizdendir, Ehl-i beyt'tendir” dediği sahâbî; Hendek'te hendek fikrinin sahibi, Medâin valisi ve pek çok tasavvuf silsilesinin halkası.

657 — 725

Kâsım b. Muhammed b. Ebû Bekir

Medineli tâbiî, hadis râvisi ve yedi fakihten biriKāsım b. Muhammed b. Ebû Bekir (Hz. Osman devri – 106-107 / 725-726, Kudeyd); fukahâ-yi seb'a dan tâbiî fakihi ve muhaddis. Hz. Ebû Bekir'in torunu, Hz. Âişe'nin yeğeni; Ca'fer es-Sâdık onun torunudur ve Nakşî silsilesinin ilk halkalarındandır.

04

DÖNEM

83/702 – 148/765

702 — 765

Ca‘fer es-Sâdık

Ehl-i beyt imamı, güvenilir muhaddis, müctehid fakih ve irşad silsilelerinin müşterek halkasıCa'fer es-Sâdık (80/699 veya 83/702 – Medine); İsnâaşeriyye'nin altıncı, İsmâiliyye'nin beşinci imamı, Ca'ferî fıkhının kurucusu . Soyu baba tarafından Hz. Ali'ye, anne tarafından Hz. Ebû Bekir'e ulaşır.

05

DÖNEM

III./IX. yüzyıl · Bistâm ve Horasan tasavvuf çevresi

? — ?

Bâyezîd-i Bistâmî

Sekr, fenâ ve mârifet diliyle tasavvuf tarihini dönüştüren Pîr-i BistâmBâyezîd-i Bistâmî (Tayfûr b. Îsâ, ö. 234/848 [?]), “sultânü'l-ârifîn” diye anılan Horasanlı sûfî; sekr, fenâ ve mi'rac diliyle tasavvufun sözlüğünü kuran ve şathiyeleriyle asırlarca hem sevilen hem tenkit edilen isim.

06

DÖNEM

IV./X.-V./XI. yüzyıl · Tayfûriyye irfan çevresi

963 — 1033

Ebü’l-Hasan el-Harakānî

Horasanlı sûfî, fütüvvet ve hizmet ahlâkının güçlü temsilcisiEbü’l-Hasan Ali b. Ahmed el-Harakānî (352/963-425/1033), Bistâm yakınındaki Harakan’da yaşayan; Bâyezîd-i Bistâmî’ye mânevî nispeti, Ebü’l-Abbas el-Kassâb’dan terbiyesi, halka hizmet ve merhamet merkezli sözleriyle Horasan tasavvufunun etkili sûfîlerinden biridir.

07

DÖNEM

V./XI. yüzyıl – 401-477/1010-1084

1010 — 1084

Ebû Ali el-Fârmedî

Horasan sûfîsi, vaiz ve Hâcegân silsilesinin önemli halkasıEbû Alî Fazl b. Muhammed el-Fârmedî (401-477/1010-1084), Kuşeyrî’nin öğrencisi, Ebû Saîd-i Ebü’l-Hayr’ın sohbetlerinden etkilenen, seyrüsülûkunu Cürcânî yanında tamamlayan ve sonraki Hâcegân-Nakşibendî silsilesinde iki kolu birleştiren Horasan sûfîsidir.

08

DÖNEM

440 veya 441/1048-49–535/1140 · Selçuklu devri

? — 1140

Hâce Yûsuf el-Hemedânî

Hanefî fakih, muhaddis ve sûfî müellif · Yeseviyye ile Hâcegân’ın ortak mürşid halkasıYûsuf el-Hemedânî (440 veya 441/1048-49–22 Rebîülevvel 535/5 Kasım 1140), Nizâmiye’de yetişen; Merv merkezli ilim ve irşadıyla Ahmed Yesevî, Abdülhâlik Gucdüvânî, Abdullah Berakî ve Hasan Endâkî’yi yetiştiren Hanefî fakih, muhaddis ve sûfî müelliftir.

09

DÖNEM

Hâcegân

Hafî zikir, meslek, hizmet ve toplum içinde mânevî uyanıklığın belirginleşmesi.

? — 1179

Hâce Abdülhâlik Gucdüvânî

Hâcegân usulünün kurucu şahsiyeti ve hafî zikir öğretisinin öncüsüAbdülhâlik Gucdüvânî, Yûsuf el-Hemedânî’nin halifesi; hafî zikir, sekiz Hâcegân ilkesi, ilim ve toplum içinde mânevî dikkat anlayışıyla Nakşibendiyye öncesi usulün kurucu şahsiyetidir.

? — 1315

Mahmûd Encîrfağnevî

Hâcegân şeyhiMahmûd Encîrfağnevî, Ârif Rîvegerî'nin ardından Hâcegân çevresinin taşıyıcı halkasıdır. Kaynaklarda zikir usulü ve mürid eğitimi etrafındaki uygulamalarıyla anılır; hayatına ilişkin tarihler ihtiyatla ele alınmalıdır.

? — 1321

Hâce Ali Râmîtenî

Azîzân lakaplı Hâcegân şeyhi, dokumacı ve Hârizm irşad halkasıAli Râmîtenî (ö. 721/1321), Mahmûd Encîrfağnevî’nin halifesi; dokumacılık, helâl kazanç, cehrî-hafî zikir dengesi ve kabiliyete göre terbiye anlayışıyla Hâcegân yolunu Râmîten’den Hârizm’e taşıyan şeyhtir.

? — 1354

Muhammed Baba Semâsî

Hâcegân şeyhiMuhammed Baba Semmâsî (Semmâsî köyü, Buhara – 734-736 / 1333-36); Hâcegân şeyhi, Ali Râmîtenî'nin halifesi. Bahâeddin Nakşibend'i üç günlükken mânevî evlât edinmiş , terbiyesini halifesi Emîr Külâl'e emanet etmiştir. Kasrıârifân adı ondan gelir.

? — 1370

Seyyid Emîr Külâl

Hâcegân şeyhi, Baba Semmâsî'nin halifesi ve Bahâeddin Nakşibend'in mürşidiSeyyid Emîr Külâl (683/1284, Sûhârî – 8 Cemâziyelevvel 772 / 28 Kasım 1370, Sûhârî); Hâcegân şeyhi, Bahâeddin Nakşibend'in ilk ve en önemli mürşidi . Çömlekçi (külâl) ve seyyid; güreş meydanından alınıp yola girmiştir.

10

DÖNEM

XII. yüzyıl sonu – XIII. yüzyıl ilk yarısı

1165 — 1237

Hâce Muhammed Ârif Rîvegerî

Hâcegân yolunun erken pîrlerinden, Ârifnâme müellifi ve Abdülhâlik Gucdüvânî’nin halifesiHâce Muhammed Ârif Rîvegerî (doğumu yaklaşık 1165; vefatı için güçlü yazma kaydı 1236-37), Abdülhâlik Gucdüvânî’nin halifesi, Mahmûd Encîrfağnevî’nin mürşidi ve Farsça Ârifnâme’nin müellifidir.

11

DÖNEM

Hâcegân’dan Nakşibendiyye’ye geçiş · XIV. yüzyıl

1318 — 1389

Bahâeddin Nakşibend

Nakşibendiyye’ye adını veren Hâcegân pîriBahâeddin Nakşibend (718/1318 – 791/1389), Buhara yakınlarındaki Kasrıârifân'da doğup ölen ve “tarîk-i hâcegân”ın adının kendisiyle Nakşibendiyye 'ye dönüştüğü şeyh; semâ, halvet ve tekkeye itibar etmemiş, hafî zikri esas almıştır.

12

DÖNEM

Nakşibendiyye

Bahâeddin Nakşibend sonrasında adını ve ayırt edici eğitim dilini kazanan dönem.

? — 1400

Hâce Alâeddin Attâr

Bahâeddin Nakşibend’in damadı, halifesi ve ilk kuşak irşad şeyhiAlâeddin Attâr (ö. 802/1400), Bahâeddin Nakşibend’in damadı ve doğrudan halifesi; hafî zikir, murakabe ve sohbet terbiyesini ilk Nakşibendî kuşağa taşıyan Buharalı şeyhtir.

? — 1447

Mevlânâ Ya‘kūb-i Çerhî

Nakşibendî şeyhi, âlim ve Ubeydullah Ahrâr’ın mürşidiYa‘kūb-i Çerhî (ö. 851/1447), Gazne yakınındaki Çerh’te doğan; Herat ve Mısır’da ilim tahsil ettikten sonra Bahâeddin Nakşibend ile Alâeddin Attâr’ın terbiyesinde yetişen ve Ubeydullah Ahrâr vasıtasıyla Nakşibendiyye’nin Orta Asya’daki yayılışını belirleyen şeyhtir.

13

DÖNEM

Ahrâriyye

Ubeydullâh Ahrâr çevresinde toplumsal hizmet ve geniş irşad ağları.

1404 — 1490

Ubeydullah Ahrâr

Ahrâriyye evresinin pîriHâce Ubeydullah Ahrâr (806/1404, Bâgıstan, Taşkent – 29 Rebîülevvel 895 / 20 Şubat 1490, Semerkant); Ahrâriyye kolunun pîri . Ziraat ve ticaretle geçinip kimseden hediye kabul etmemiş, iki ordu arasındaki savaşı önleyerek halkı katliamdan korumuştur.

? — 1529

Muhammed Zâhid Vahşuvârî

Ahrârî-Nakşibendî şeyhiMuhammed Zâhid Vahşuvârî (ö. 1529), Vahş köyünde doğan, Ubeydullah Ahrâr’dan hilâfet alıp memleketinde irşad eden ve Derviş Muhammed İmkenegî’yi yetiştiren Ahrârî şeyhidir.

14

DÖNEM

XVI. yüzyıl – ö. 19 Muharrem 970/18 Eylül 1562

? — 1562

Derviş Muhammed İmkenegî

İmkeneli Ahrârî-Nakşibendî şeyhi, hadis hocası ve ziraat ehliDerviş Muhammed İmkenegî (ö. 18 Eylül 1562), Ubeydullah Ahrâr’dan başlayan terbiyesini dayısı Muhammed Zâhid Vahşuvârî’nin yanında tamamlayan; İmkene çevresinde ziraat, hadis tedrisi ve irşadı birleştiren Ahrârî-Nakşibendî şeyhidir.

15

DÖNEM

918/1512-13–1008/1599 · Şeybânî ve Cânoğlu devri

1512 — 1599

Hâcegî Muhammed İmkenegî

Derviş Muhammed’in oğlu ve halifesi · Bâkī-Billâh’ın mürşidi · Müceddidiyye’ye geçiş halkasıHâcegî Muhammed İmkenegî (918/1512-13–1008/1599), babası Derviş Muhammed’in Hâcegân mirasını sürdüren ve Bâkī-Billâh’ı Hindistan irşadı için yetiştirerek Müceddidiyye tarihine geçiş sağlayan Nakşibendî mürşididir.

16

DÖNEM

Hindistan'a geçiş

Orta Asya birikiminin Delhi ve Sirhind çevresine taşınması.

1564 — 1603

Muhammed Bâkī-Billâh

Nakşibendiyye’yi Hindistan’da yayan mürşidMuhammed Bâkī-Billâh (971 veya 972 / 1563-65, Kâbil – 25 Rebîülâhir 1012 / 2 Ekim 1603, Delhi); Nakşibendiyye'yi Hindistan'da kökleştiren şeyh ve İmâm-ı Rabbânî'nin mürşidi. Kırk yaşında vefat etmiş, irşad devri ancak iki üç yıl sürmüştür.

17

DÖNEM

Müceddidiyye

Ahmed Sirhindî'nin tecdid düşüncesi ve mektuplarla büyüyen uluslararası ağ.

1564 — 1624

İmâm-ı Rabbânî Ahmed Sirhindî

Müceddidiyye'nin pîri ve Mektûbât müellifiİmâm-ı Rabbânî Ahmed-i Sirhindî (14 Şevval 971/26 Mayıs 1564 – 8 Safer 1034/20 Kasım 1624, Sirhind); Müceddidiyye'nin pîri ve Mektûbât müellifi. “Müceddid-i elf-i sânî” unvanıyla anılır; vahdet-i vücûdu aşıp vahdet-i şühûd u savunması asırlarca tartışılmıştır.

1599 — 1668

Muhammed Ma‘sûm Sirhindî

Ma‘sûmiyye'nin pîri ve Müceddidî yayılışın ikinci büyük halkasıMuhammed Ma'sûm Sirhindî (11 Şevval 1007 / 7 Mayıs 1599 – 9 Rebîülevvel 1079 / 17 Ağustos 1668, Sirhind); Hindistanlı Nakşibendî-Müceddidî şeyhi . İmâm-ı Rabbânî'nin üçüncü oğlu ve halefi; “Urvetü'l-vüskā” ve “Kayyûm-i Sânî” lakaplarıyla anılır.

? — 1684

Muhammed Seyfeddin Sirhindî

Ma‘sûmî post devamı ve Delhi irşad halkasıMuhammed Ma‘sûm'un oğlu ve halifesi Seyfeddin Sirhindî, Sirhind postunu sürdürdü; Delhi'de Bâbürlü hükümdarı Evrengzîb'in mânevî eğitimiyle görevlendirildi.

? — 1723

Seyyid Muhammed Nûr Bedeûnî

Müceddidî-Nakşibendî şeyhi ve Mazhar Cân-ı Cânân’ın mürşidiSeyyid Muhammed Nûr Bedeûnî (ö. 1723), Muhammed Seyfüddin Sirhindî’nin halifesi; helâl kazanç, kul hakkı ve sünnete bağlılık vurgusuyla tanınan, Mazhar Cân-ı Cânân’ı yetiştiren Müceddidî şeyhidir.

1699 — 1781

Mazhar Cân-ı Cânân

Delhi merkezli Mazhariyye kolunun pîriMirza Mazhar Cân-ı Cânân (1110/1699 – 1195/1781), Nakşibendiyye-Müceddidiyye'nin dört ana kolunu şahsında birleştiren Delhili mutasavvıf; tarikatın merkezini Sirhind'den Delhi'ye taşımış, Hinduizm hakkındaki alışılmadık değerlendirmeleriyle ve bir suikast sonucu vefatıyla tanınmıştır.

18

DÖNEM

XVIII. yüzyılın ikinci yarısı – XIX. yüzyılın ilk çeyreği

1743 — 1824

Şah Abdullah ed-Dihlevî

Delhi Mazhariyye merkezinin şeyhi ve Mevlânâ Hâlid’in mürşidiŞah Abdullah ed-Dihlevî, diğer adıyla Gulâm Ali (1156/1743–1240/1824), Mazhar Cân-ı Cânân’dan sonra Delhi’de Hânkāh-ı Mazhariyye’yi yöneten; hadis ve tefsir dersleriyle tasavvuf terbiyesini birleştiren ve Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî’yi yetiştiren Nakşibendî-Müceddidî şeyhidir.

19

DÖNEM

XIX. yüzyıl

? — 1852

Şeyh Abdullah Mekkî Erzincânî

Erzincan–Mekke hattını kuran Nakşibendî-Hâlidî şeyhiŞeyh Abdullah Mekkî Erzincânî, Mevlânâ Hâlid el-Bağdâdî’nin halifesi; Terzi Baba’ya hilâfet veren, Erzincan’da ve Mekke’de irşad halkaları kuran XIX. yüzyıl Nakşibendî-Hâlidî şeyhidir.

20

DÖNEM

Hâlidiyye

Mevlânâ Hâlid'le Irak ve Osmanlı coğrafyasına yayılan yenilenme safhası.

? — ?

Yahya Dağıstânî

Mekke’ye yerleşen Dağıstanlı Nakşibendî-Hâlidî şeyhiYahyâ Dağıstânî, oğlu Halil Hamdi ile hac için geldiği Mekke’de Abdullah Mekkî’ye intisap edip hilâfet alan; Şiranlı Mustafa Rûmî ve başka halifeleriyle Mekkî kolunun Anadolu’ya uzanmasında rol oynayan şeyhtir.

21

DÖNEM

Anadolu Hâlidîliği

Kafkasya, Karadeniz ve İç Anadolu şehirleri boyunca ilerleyen irşad hattı.

1829 — 1899

Mustafa Rûmî Şirânî

Şiranlı ve Çorumlu Nakşibendî-Hâlidî şeyhiMustafa Rûmî Şirânî (1829–1899), Mekke’de Yahyâ Dağıstânî’den hilâfet alan; Şiran, Niksar ve Çorum çevresindeki irşadıyla Mustafa Hâki Tokâdî ve Hacı Ahmed Niksârî’nin de aralarında bulunduğu geniş bir Mekkî-Hâlidî halkası yetiştiren şeyhtir.

? — ?

Halil Hamdi Dağıstânî

Mekke’de irşad eden Nakşibendî-Hâlidî şeyhi ve müellifHalil Hamdi Dağıstânî, babası Yahyâ Dağıstânî ve Abdullah Mekkî’den terbiye alan; Mekke’de irşad eden, İrşâdü’r-râgıbîn başta olmak üzere eserleriyle Nakşibendî usulünü açıklayan şeyhtir.

1855 — 1920

Mustafa Hâki Tokâdî

Tokatlı Nakşibendî-Hâlidî şeyhi, mebus ve Meclis-i Meşâyih üyesiMustafa Hâki Tokâdî (1855–1920), Şiranlı Mustafa Rûmî’nin halifesi; Tokat’taki irşadının yanı sıra mebusluk ve Meclis-i Meşâyih üyeliği yapan, Mustafa Takî Sivasî ile İhramcızâde İsmail Hakkı’yı yetiştiren Hâlidî şeyhidir.

1873 — 1925

Mustafa Takî Sivasî

Sivaslı âlim, Birinci Meclis mebusu ve Nakşibendî-Hâlidî şeyhiMustafa Takî Sivasî (1873–1925), medrese âlimi, hâkimlik ve öğretmenlik görevlerinde bulunmuş Birinci Meclis Sivas mebusu; Mustafa Hâki Tokâdî’nin halifesi ve İhramcızâde’nin irşad halkasıdır.

1880 — 1969

İhramcızâde İsmail Hakkı Toprak

Sivaslı Nakşibendî-Hâlidî mürşid, şair ve hayır hizmetleri öncüsüİhramcızâde İsmail Hakkı Toprak (1880–1969), Mustafa Hâki ve Mustafa Takî çevresinde yetişen; Hacı Ahmed Niksârî’nin müridlerini devralan, Sivas’taki irşadı cami, okul, su ve köprü hizmetleriyle birleştiren mürşiddir.

22

DÖNEM

Darende halkası

Şiir, vakıf, eğitim ve toplumsal hizmetle günümüze yaklaşan devamlılık.

1914 — 1990

Osman Hulûsi Ateş

Darendeli şair, imam-hatip ve Nakşibendî-Hâlidî mürşidOsman Hulûsi Ateş (1914–1990), Darende’de Somuncu Baba zâviyesi çevresinde yetişen; İhramcızâde İsmail Hakkı’nın halifesi, Dîvân ve Mektûbât sahibi şair, imam-hatip ve hayır hizmetleri öncüsüdür.

1960 — ?

Hamid Hamideddin Ateş

Darende irfan geleneği temsilcisiHamid Hamidettin Ateş (d. 18 Ağustos 1960, Darende), Es-Seyyid Osman Hulûsi Efendi'nin oğlu; 1987'den itibaren Darende Şeyh Hamîd-i Velî Camii'nde imam-hatiplik yaptı, Es-Seyyid Osman Hulûsi Efendi Vakfı'nın mütevelli başkanıdır.