İmâm-ı Rabbânî Ahmed Sirhindî

Sirhindî, bir müddet sonra vahdet-i vücûd anlayışını tasavvufta son mertebe olarak değil sadece ileri mertebelerden biri olarak görüp ondan uzaklaşmaya başladı. Vahdet-i vücûd makamını aşıp bütün hâdis varlıkları Allah tarafından yaratılmış gölgeler olarak görme (zılliyyet) makamına geçtiğini… fakat daha sonra Allah'ın inâyeti sayesinde bu makamın da üstüne çıkıp abdiyet makamına eriştiğini… yazar.

Sûfînin birleştirici tecrübesi bir şühûd meselesidir. Şühûdun ontolojik bir geçerliliği yoktur; vahdet-i şühûd hakikatin vahdet-i vücûddan daha doğru bir ifadesidir. İlâhî sıfatlar sadece zâhirde değil gerçekte de çoktur; bunlar aslında zâtın gölgeleridir, ancak ondan farklıdır. Kâinat sıfatların gölgesi olarak farklı bir varlığa sahiptir.

Çerçeve. Ayrım tek bir cümlede özetlenebilir: vahdet-i vücûd “var olan tektir” der, vahdet-i şühûd ise “tek olarak görülür” der. Birincisi varlık hakkında bir hüküm, ikincisi görüş hakkında bir tesbittir. Sirhindî böylece sûfînin tecrübesini inkâr etmeden, ondan çıkarılan varlık iddiasını reddeder.

Bunların belki de en önemlisi Nakşibendiyye'nin bidâyetinin nihayeti içermesidir (indirâcü'n-nihâye fi'l-bidâye). Bu Nakşibendî terimini, sonunda cezbeye götüren bir sülûk yerine cezbenin sülûkten önce gelmesi şeklinde anlayan Sirhindî, bunun sûfînin müşahede ettiği şeyleri Allah ile özdeşleştirmesini önlediğine ve onları ölçülü bir şekilde değerlendirmesine imkân sağladığına inanmaktadır.

Çerçeve. Öteki tarikatlarda sâlik uzun bir riyâzetten sonra cezbeye ulaşır; Nakşibendiyye'de cezbe başa alınır, sülûk sonra gelir. Sirhindî'nin buradan çıkardığı sonuç doktrinerdir: coşku başta yaşanıp geçtiği için, sonradan gelen ölçülü hâl, “gördüğüm Allah'tır” demeyi engeller. Vahdet-i şühûd tezinin tarikat içindeki dayanağı budur.

Hz. Ebû Bekir'e ulaşan bir silsileye mensup olduğunu iddia eden tek tarikat Nakşibendiyye'dir. Hz. Ebû Bekir, Sirhindî'ye göre peygamberden sonra en mükemmel insandır; onun tarafından temsil edilen sıddîkıyyet makamı en yüksek velâyet makamıdır…

Çünkü peygambere vahiy yoluyla gelen her şey sıddîka ilham yoluyla gelir. Ancak vahiy melek yoluyla getirildiği için hatadan uzaktır, halbuki ilham zannîdir; onun mekânı olan kalp hata ve fesada müsait olan akıl ve nefisle bağlantılıdır.

Bu ruhî uyanıklık Nakşibendî dervişine birçok şey yanında semâı, raksı, zikr-i celîyi ve mevlid okumayı terkettirir. Sirhindî bazı Nakşibendîler'in bu fiilleri yaptıklarını, hatta “halvet der-encümen” ilkesine aykırı olan kırk gün süren çileye bile girdiklerini söyleyerek onları eleştirmiştir.

Çerçeve. Sahv (uyanıklık), sekrin (sarhoşluk) karşıtıdır; tasavvuf tarihinde Cüneyd-i Bağdâdî'nin çizgisidir. Sirhindî bunu bir silsile mirasına bağlar. Dikkat çekici olan, ilhamın zannî sayılmasıdır: kendi keşiflerine bu kadar iddialı biri, keşfin hata payını da açıkça kabul eder.

Sirhindî'den önceki birçok mutasavvıf bunun aksini iddia etmiştir. Onlara göre nebînin davranışlarının kaynağı insanlarla ilişkileri, velînin davranışlarının kaynağı ise Allah'a yakınlığıdır. Sirhindî, velînin nebîden daha üstün olduğu sonucuna götüren bu yaklaşımı reddetmiştir.

Ona göre nebî, nebîliği hasebiyle sadece insanlarla değil aynı zamanda Allah ile ilişki içerisindedir; iç dünyasında Allah ile, dış dünyasında insanlarladır… Nübüvvetin insanlarla ilişki yanında Allah'a yönelişi de ihtiva ettiği anlaşılınca onun velâyet karşısındaki konumu da tersine çevrilmiş, yani nübüvvetin kül, velâyetin onun içinde bir cüz olduğu anlaşılmış olur.

Çerçeve. Bu, tasavvuf tarihinin en tartışmalı meselesinde alınmış kesin bir tavırdır ve doğrudan sonucu vardır: “Bu yaklaşımın bir sonucu da peygamber tarafından getirilen şeriatın her şeyi kuşatıcı tabiatı ve bu sebeple tarikata üstünlüğüdür.” Karşı görüşü savunanlara Olanlar Şeyhi İbrâhim Efendi örnek verilebilir — o da “velâyet nübüvvetten üstündür” dediği için ulemânın tepkisini çekmiştir.

Genellikle tasavvuf literatüründe tarikat şeriatın özü veya şeriatın bir derece ötesindeki mertebe olarak görülmüştür. Bu görüş her iki durumda da tarikatın şeriata üstünlüğünü iddia eder. Sirhindî ise tarikatı şeriatın bir hizmetçisi haline dönüştürür.

Şeriatın üç kısmı vardır: İlim, amel ve ihlâs. Bu üçü kâmilen bir arada bulunmadıkça şeriat tam mânasıyla tatbik edilmez. Sûfîleri toplumdaki diğer insanlardan ayıran tarikat şeriatın bir hizmetçisi olup görevi ihlâsı kemâle erdirmektir. Tarikata intisap etmekten maksat yalnızca şeriatı mükemmel bir şekilde yaşamaktır, yoksa şeriata ilâveten yeni şeyler ortaya koymak değildir.

Çerçeve. Kaynak önemli bir uyarı düşer: “Bu tür ifadeleri değerlendirirken onun sadece İslâm'ın hukukî esaslarını değil vahiy yoluyla gelen dinin tamamını kastettiğini unutmamak gerekir.” Yani “şeriat” burada fıkıh demek değil, vahyin bütünü demektir. Bu tez, Müceddidiyye'nin gittiği her yerde zâhir ulemâsına cazip gelmesine, hatta bazı durumlarda medrese ve tekke arasında kurumsal bir kaynaşmaya bile yol açmıştır.