Şâzeliyye

Şâzeliyye, Ebü’l-Hasan Ali eş-Şâzelî’nin 13. yüzyılda Mağrib, Tunus ve Mısır arasında yürüttüğü irşad çevresinde teşekkül etti. Şâzelî’nin şeyhi Abdüsselâm b. Meşîş, Mağrib tasavvufunun önemli halkalarındandır; pîrden sonra Ebü’l-Abbâs el-Mürsî ve İbn Atâullah el-İskenderî çizgisi yolun Mısır’daki ilmî ve manevî dilini kurdu.

Şâzelî terbiyesi, dünyadan bütünüyle çekilmeyi zorunlu saymaz. Helâl kazanç, toplumsal hayat içinde kulluk, sünnete bağlılık ve yaratılmışlardan beklentiyi azaltmak öne çıkar. Zikir ve dua metinleri “hizb” adıyla düzenlenmiş; Hizbü’l-Bahr ve Hizbü’l-Kebîr gibi metinler geniş bir coğrafyada okunmuştur.

Yol, tek bir merkezî teşkilat olarak değil; Vefâiyye, Zürûkıyye, Cezûliyye, Nâsıriyye, Derkāviyye, Medeniyye, İdrîsiyye ve Senûsiyye gibi farklı dönem ve coğrafyalarda gelişen kollar ağı olarak izlenmelidir. Bu kolların tümü aynı büyüklükte veya aynı ölçüde doğrudan değildir.

Osmanlı İstanbul’unda Şâzeliyye sınırlı sayıda tekkeyle temsil edildi. 19. yüzyılda Muhammed Zâfir el-Medenî ve Ertuğrul Tekkesi çevresi, II. Abdülhamid dönemiyle ilişkisi sebebiyle ayrıca önem kazandı.

Kaynaklarda birden fazla silsile varyantı vardır. Ortak yakın hat Ebü’l-Hasan eş-Şâzelî’yi Abdüsselâm b. Meşîş’e; onu da Mağribî tasavvuf halkaları üzerinden Hz. Ali’ye bağlar. Sefîne’de Hasan-ı Basrî ve Ma‘rûf-i Kerhî hattını kullanan varyantların yanında beyt">Ehl-i beyt imamları ve Ebû Medyen üzerinden ilerleyen diziler de aktarılır. Bu varyantlar tek bir tarihî öğretmen listesi gibi birleştirilmemiştir.