Muhammed b. Ali es-Senûsî

Dedesi, babası, amcaları yanında çok sayıda hanımın da ilimle uğraştığı bir ailenin çocuğu olan Muhammed b. Ali es-Senûsî henüz iki yaşındayken babasını kaybetti. İlk eğitimini halası Seyyide Fâtıma'dan aldı.

Halasının vefatının ardından amcasının oğlu Şârif'ten Kur'an, fıkıh, hadis dersleri almaya devam etti.

Çerçeve. Kaynağın bu kaydı açıkça belirtmesi dikkat çekicidir: ailede kadınlar da ders okutmaktadır ve tarikat kurucusunun ilk mürebbiyesi bir kadındır. Kuzey Afrika'da zâviye geleneği, ilmin aile içinde nesilden nesile aktarıldığı bir yapıdır; Senûsiyye'nin sonraki teşkilâtçılığı da bu zeminde anlaşılır.

İki asra yakın bir süredir Fas'ta hüküm süren Filâlî-Alevîler'in emîri Mevlây Süleyman sarayda kendisine görev vermek istediyse de Senûsî bu teklifi kabul etmedi. Bir süre sonra dinî ve içtimaî alanlarda ıslaha yönelik fikirleri, vaaz ve dersleri yüzünden yakın takibe alındı.

Çerçeve. İki cümle arasındaki bağ önemlidir: teklifi reddeden kişi kısa süre sonra takibe alınmıştır. Senûsî'nin ömrü boyunca tekrarlanacak bir örüntü budur — Fas'ta emîr, Kahire'de Ezher ulemâsı, Mekke'de şerifler, Trablusgarp'ta valiler. Her defasında merkezden uzaklaşıp çöle doğru çekilir; en sonunda Mısır sınırındaki Cağbûb vahasına.

Senûsiyye kaynaklarında, Ahmed b. İdrîs'in Vehhâbîler'in gittikçe taraftar toplaması ve bu sebeple çıkan tartışmalar yüzünden müridleriyle birlikte Mekke'den ayrılıp Yemen ile Hicaz arasındaki Asîr'e gittiğinde Senûsî'yi Mekke'deki zâviyesinde halife olarak bıraktığı, Senûsî'nin zaman zaman şeyhinin yanına gidip geldiği, bu seyahatlerinin birinde şeyhinin onu Habeşistanlı müridlerinden Hatice el-Habeşiyye ile evlendirdiği kaydedilmektedir.

Çerçeve. Kaynak bu bilgiyi “Senûsiyye kaynaklarında” kaydıyla verir — yani tarikat içi bir nakildir. İdrîsiyye'den doğan iki büyük hareketten biri Senûsiyye, diğeri Sudan'daki Mîrganiyye'dir; ikisi de aynı şeyhin halifelerinden çıkmıştır.

Mısır sınırındaki Cağbûb'da büyük bir zâviye inşa ettirerek buraya yerleşti. Burada yaptığı ilk toplantıya Sirenayka, Trablusgarp, Tunus ve Hicaz'daki halifelerini davet etti. Birkaç barakadan ibaret küçük bir yerleşim yeri olan Cağbûb iki yıl gibi kısa bir süre içinde bir şehre dönüştü. Cağbûb Zâviyesi, Mısır ve Mağrib'den sonra ikinci önemli eğitim merkezi haline geldi.

Çerçeve. Çölün ortasındaki bir vahanın iki yılda ilim merkezine dönüşmesi, Senûsiyye'nin asıl karakterini gösterir: tarikat, mevcut şehirlere yerleşmek yerine kendi şehrini kurmuştur.

Batılı araştırmacılar, Senûsî'nin Trablusgarp valileriyle arası açıldığı için Cağbûb'a gittiğini ileri sürmüşlerdir. Ancak döneme ilişkin Osmanlı belgeleri incelendiğinde onun Osmanlı idarecileriyle ilişkilerinde bazı problemler yaşamakla birlikte daha ziyade kendi hizmet anlayışı gereği buraya gittiği anlaşılmaktadır.

Öte yandan hocalarından Muhammed el-Kundûz'un 1829'da Vehrân Valisi Hasan Bey tarafından Mâzûne'de idamından dolayı Osmanlı yönetimine karşı dikkatli olduğu da belirtilmektedir.

Çerçeve. Kaynak burada iki tezi karşılaştırıp arşiv delilini esas alır ama karşı tarafın haklılık payını da kaydeder: hocasının bir Osmanlı valisi tarafından idam edilmiş olması, temkinini açıklar. Bu, kartın en dengeli hükmü sayılabilir — ne “Osmanlı düşmanı” ne “Osmanlı yanlısı”, temkinli bir mesafede duran biri.

Onun bu yıllarda Muhammed b. Abdülvehhâb'ın görüşlerini benimsediği yönündeki rivayetler doğru değildir. Tam aksine kendisini rahatsız eden konuların başında Vehhâbîler'le yaptığı tartışmalar gelmektedir.

Çerçeve. Karışıklığın sebebi anlaşılabilir: Senûsî de taklidi eleştirir, ictihadı savunur, ıslah dilini kullanır. Fakat Vehhâbîlik tasavvufu ve velî ziyaretini reddederken Senûsî kırk tarikatın evrâdını derleyen bir sûfîdir; şeyhi Ahmed b. İdrîs'in Mekke'den ayrılma sebebi de yine Vehhâbîler'le olan tartışmalardır. Kaynağın bu düzeltmeyi açıkça yapması gereklidir.