Muhammed el-Mehdî es-Senûsî

Senûsiyye'nin pîri Muhammed b. Ali es-Senûsî 1859'da vefat ettiğinde oğlu Muhammed Mehdî henüz on altı, kardeşi Muhammed Şerîf on dört yaşındaydı. Tarikatın önderliği Muhammed Mehdî'ye geçmekle birlikte iki kardeş birbirine bağlı kalarak bütün meselelerde ortak karar aldı; bu birliktelik Muhammed Şerîf'in 1896'daki vefatına kadar sürdü.

Bu erken yaşın arkasında düzenli bir hazırlık vardır. Bingazi ile Derne arasındaki Mâsse'de doğan Muhammed Mehdî'nin ilk çocukluğu, babasının 1846'da Hicaz'a dönerken ailesini emanet ettiği Derne'nin dindar aileleri ve bedevî Araplar arasında geçti; ilk eğitimini de Seyyid Ahmed er-Rîfî, Ali b. Abdülmevlâ ve İmrân b. Bereke el-Feytûrî gibi babasının önde gelen mensuplarından aldı.

Çerçeve. Kaynak burada bir veraset değil bir devir mekanizması tarif eder: post babadan oğula geçmiş, fakat otoriteyi ayakta tutan şey kurucunun yetiştirdiği âlim kadrosu ve iki kardeşin bölünmemiş iradesi olmuştur. Senûsiyye'nin ikinci kuşakta dağılmayıp genişlemesi, çoğu tarikatta halefiyet kavgasına dönüşen bu eşiğin sessizce aşılmasıyla açıklanır.

1882'den itibaren Sudan Mehdîsi Muhammed Ahmed, İngiliz işgaline karşı verdiği mücadelede Senûsî'nin desteğini istedi; bütün Senûsî ihvanının Mısır'a saldırmasını veya Sudan'da kendi güçlerine katılmasını arzu ediyordu. Muhammed Mehdî bu talepleri reddetti, ayrıca nüfuzunu kullanarak Sudan'ın batısındaki Dârfûr ile Nijerya'daki Bornu sultanlıklarının onun safına geçmesini engelledi. 1888-1889'da Çad'ın kuzeyindeki Borku'da ve Dârfûr'da, Sudan Mehdîsi'nin yerine geçen Abdullah b. Muhammed et-Teâyişî'nin birlikleriyle Senûsîler arasında çarpışmalar oldu.

Kaynak aynı yıllarda Muhammed Mehdî'nin Sudan'ın iç kısımlarında Osmanlı halifesi adına hutbe okuttuğunu da kaydeder. Sudan Mehdîsi ise ondan ümidini kesmemiş, ölüm döşeğinde kendisinden sonra üçüncü halifesi olarak onu tayin ettiği söylenmiştir.

Çerçeve. Kaynak bu ayrışmanın sonucunu tek cümleyle çerçeveler: durum daha çok İngilizler'in işine yaramıştır, çünkü onların en büyük korkusu iki yerli önderin kuvvetlerini birleştirmesiydi. Reddin gerekçesi metinde teolojik değil siyasîdir — mehdîlik iddiasına karşı bir tavırdan çok, hareketi bağımsız ve merkezî otoriteye bağlı tutma tercihi olarak sunulur; bu da iki hareketi aynı çatı altında okuyan yaklaşımları geçersiz kılar.

Muhammed Mehdî biri Sultan Abdülaziz, diğeri II. Abdülhamid'den olmak üzere iki ferman aldı; bunlarda babasına tanınan haklar korunuyordu. 14 Eylül 1884'te Bâbıâli, Bingazi vilâyeti sınırlarındaki elli kadar Senûsî zâviyesine dağıtılmak üzere 250 mushaf satın alıp göndermeyi uygun gördü, ardından sayının arttırılmasına karar verildi. 1886'da halifelerinden Abdürrahim Efendi ile II. Abdülhamid'e bir mektup gönderdi. 1891'de Bingazi Senûsiyye Zâviyesi postnişini Ebü'l-Kāsım Muhammed el-Îsevî'ye 1000, Derne Zâviyesi'ndeki Şeyh Miftâh Efendi'ye 500 kuruş maaş bağlanınca teşekkürünü ve bağlılığını bir kez daha İstanbul'a bildirdi.

Buna karşılık İtalyanlar'ın yakınlık kurmak için gönderdiği çok kıymetli hediyeleri Osmanlı Devleti'ne bağlılığı sebebiyle reddetti. II. Abdülhamid de yaveri Sâdık el-Müeyyed'i 1887'de Cağbûb'a, 1895'te Kufra'ya gönderdi; ikinci seferde nâme-i hümâyun ve hediyeler Şeyh Abdülaziz Efendi ile birlikte takdim edildi (Kasım 1895).

Çerçeve. Kaynak bu halkaları, Batılı yazarların iddia ettiği “Osmanlı karşıtı Senûsî” tasvirini çürütmek için sıraya dizer. Dikkat çeken nokta bağlılığın sözle değil işlemle kayda geçmesidir: mushaf sevkiyatı, maaş tahsisi, ferman ve yaver ziyaretleri. Aynı dönemde Osmanlı-Rus Savaşı'ndaki yardım çağrısına cevap vermemesi ise bu bağlılığın askerî ittifak anlamına gelmediğini gösterir.

İngiltere'nin himayesindeki Mısır hidivinin 1894'te İngilizler'le birlikte 2000 deveyle Cağbûb'a geleceği haberi ulaşınca Muhammed Mehdî ayrılmaya karar verdi ve 17 Nisan 1895'te kardeşi Muhammed Şerîf, ailesi ve aralarında Ömer el-Muhtâr'ın da bulunduğu talebeleriyle Kufra'daki Vâdiülarş'a doğru yola çıktı. Cağbûb'da vekil olarak yeğeni Muhammed el-Abîd'i bıraktı ve bütün zâviye şeyhlerinden Osmanlı Devleti'ne itaate devam etmelerini istedi.

Yolculuğun büyüklüğü kayıtlarda birbirini tutmaz. Zaptiye nâzırı, Bingazi polis komiserinin telgrafına dayanarak 500 çadır ve 2000'den fazla silâhlı ihvanla belirsiz bir istikamete hareket edildiğini, bunun yerliler arasında heyecan doğurduğunu bildirir; ayrıca Osmanlı idaresinden kaçtığı söylentisi yayılmıştır. Derviş Paşa ise yola kardeşi, ailesi, kırk talebesi ve altmış kadar hizmetçisiyle çıkıldığını, yedi çadır ve malzemenin 116 deveye yüklendiğini yazar. Maddenin kendi anlatımında ise talebe sayısı yüz kadardır. Kufra'da inşa ettirdiği Tâc Zâviyesi'ne yerleşti; çamurdan evlerin bulunduğu bu yerleşim kısa sürede Senûsiyye'nin önemli merkezi oldu.

Çerçeve. Rakamların üç katı aşan farkı, olayın kendisinden çok onu izleyen gözün durumunu anlatır: aynı göç, polis raporunda bir silâhlı hareket, vali raporunda bir hane taşınması gibi görünür. Kaynak taraflardan birini seçmez; bu sebeple sayfada da tek bir rakam benimsenmemiş, kayıtların çelişkisi olduğu gibi bırakılmıştır.

Kufra'daki zâviyede dört yıl kaldıktan sonra 1899'da, bugünkü Çad sınırları içinde Tibesti ile Borku arasında bulunan Garû'daki zâviyesine gitti. Amacı bölgedeki arazileri idare etmek, tüccarlar için önemli olan Vedây Sultanlığı'na yakın olmak ve artan Fransız işgali tehlikesine karşı daha etkili mücadele edebilmekti. Fransız sömürge birlikleri 9 Kasım 1901'de Çad gölünün 100 km. uzağındaki Bi'rü Alâlî Zâviyesi'ne saldırdıklarında başarılı olamadılar, fakat 20 Ocak 1902'de burayı ele geçirdiler.

Bu sırada Muhammed Mehdî'nin Fransızlar'ın himayesine girdiği yolunda haberler çıktı; Trablusgarp Valisi Hâfız Paşa 8 Mart 1902'de bunun doğru olmadığını, himaye isteyen kişinin aynı adı taşıyan başka bir Afrikalı olduğunu telgrafla bildirdi. Muhammed Mehdî 24 Safer 1320 / 2 Haziran 1902'de Garû'da vefat etti. Sâdık el-Müeyyed, Cağbûb'a gittiği dönemde onun kırk iki yaşında olduğunu, iki hanımı bulunmasına rağmen çocuklarının yaşamadığını ve yerine geçecek oğlu olmadığını yazar; oysa bu tarihte Muhammed İdrîs ile Muhammed Rızâ adlı iki oğlu vardır. Post, kardeşi Muhammed Şerîf'in beş oğlundan biri olan Ahmed Şerîf'e geçmiştir.

Çerçeve. İki düğüm de aynı derse çıkar: Sahra'daki bir isim, Akdeniz'in kuzeyine ulaşana kadar başka bir kişiyle karışabiliyor. Adaş meselesini bir vali telgrafı çözerken, çocuklar hakkındaki hata bir görgü tanığının raporunda kalmıştır. Sayfadaki mevcut biyografi vefat yerini belirtmez; kaynağın Garû kaydı, hayatının son üç yılının Kufra'da değil Çad sınırında geçtiğini göstermesi bakımından önemlidir.