İbn Atâullah el-İskenderî

İskenderiye'deki tahsili

İskenderiye'de Benî Cüzâm'a mensup bir ailede doğdu. Dedesi tanınmış bir Mâlikî fakihi ve tasavvuf muhalifiydi. İbn Atâullah fıkıh, nahiv, hadis, felsefe, mantık ve kelâm tahsil ederek önce bir fıkıh âlimi olarak tanındı.

Mürsî'nin sohbetine intisabı

Başlangıçta tasavvufa mesafeli iken Ebü’l-Hasan eş-Şâzelî'nin halifesi Ebü’l-Abbâs el-Mürsî ile tanıştı ve onun sohbetine devam etti. Daha sonra vaaz ve irşad için Kahire'ye yerleşti. Burada âlimlerin de katıldığı geniş bir ders ve sohbet halkası oluştu. Mürsî'nin 686/1287'de vefatından sonra Şâzeliyye'nin önde gelen temsilcisi oldu.

Öğretisinin ana kavramları

Riya ve şöhretten uzak amel, tevekkül, teslimiyet, recâ, fakr ve ihlâs düşüncesinin merkezindedir. Amelleri birer sûret, onların ruhunu ise kalpteki ihlâs sırrı sayar. Sebeplere başvurmayı reddetmez; fakat sonucu yalnız sebeplerden bilmenin kalbi perdelediğini vurgular. Haşyetle birleşen ilmi üstün görür.

Eserleri

Yaklaşık üç yüz hikmetli sözden oluşan el-Hikemü'l-Atâiyye geniş bir şerh ve tercüme geleneği doğurdu. Letâifü'l-minen, Şâzelî ve Mürsî'nin hayatı ile Şâzeliyye'nin erken tarihi için temel kaynaktır. et-Tenvîr fî ıskātı't-tedbîr tevekkül ve teslimiyeti; Miftâhu'l-felâh zikir, halvet ve mârifeti; Tâcü'l-arûs nefis terbiyesini işler. Münâcât, vasiyetname, hizb ve risaleleri de vardır.

Vefatı ve etkisi

13 Cemâziyelevvel 709/19 Ekim 1309'da Kahire'deki Medrese-i Mansûriyye'de vefat etti ve Karâfe Mezarlığı'na defnedildi. Eserleri Şâzeliyye sınırını aşarak farklı tarikat çevrelerinde okundu; el-Hikem İslâm dünyasının en yaygın tasavvuf klasiklerinden biri hâline geldi.