Muhammed Zâfir el-Medenî

Şubat 1829'da Trablusgarp'ın yaklaşık 200 km. doğusunda bulunan Mısrâte kasabasında doğdu. Dedesi Medine eşrafından Hamza Zâfir'dir.

Babası Muhammed Hasan el-Medenî, ata yurdu olan Mağrib'e giderek Fas'ta Şâzeliyye'nin Derkaviyye kolunun kurucusu Mulây el-Arabî ed-Derkavî'ye intisap etmişti. Derkavî'nin 1823'te vefatının ardından Medine'ye dönerken Trablusgarp'a uğradı ve gördüğü ilgi üzerine burada kaldı. Ailenin Medine-Fas-Trablusgarp arasında kurduğu bu üçgen, Muhammed Zâfir'in sonraki hayatındaki geniş coğrafî hareketliliğin de zeminidir.

Dinî ilimleri babasından tahsil ettikten sonra Tunus ve Cezayir'e gitti. Ardından Mısır üzerinden Medine'ye geçip burada iki yıl ikamet etti.

Şâzelî-Derkavî tarikatının Medeniyye kolunun kurucusu olan babasına intisap ederek hilâfet aldı; babasının 1847'deki ölümünün ardından Şâzeliyye-Medeniyye şeyhi olarak irşad faaliyetine başladı. Onun şeyhliği döneminde Medeniyye Trablus, Tunus, Fizan, Mısır, Suriye ve Hicaz'da yayıldı.

Tarikatlar dökümünde Medeniyye, Şâzeliyye'den Derkaviyye'nin kolu olarak kaydedilir ve tek şubesi Yeşrutiyye gösterilir.

Akvemü'l-mesâlik adlı eserindeki reformcu görüşleriyle İstanbul'da tanınan Tunuslu Hayreddin Paşa'yı II. Abdülhamid'e tavsiye ederek İstanbul'a çağrılmasını sağladı. Aralık 1878 – Temmuz 1879 arasında sadrazamlık yapan Hayreddin Paşa, bu görevi sırasında ve sonrasında onunla yakın diyalog içinde olmuştur.

Fransa'nın 1881'de Tunus'u işgalinin ardından bölgede Fransa'ya karşı oluşturulan politikaların etkili kılınmasına katkı yapmaya çalıştı ve bu amaçla kardeşi Hamza Zâfir'i Trablusgarp'a gönderdi. İngiltere'nin 1882'de Mısır'ı işgali sürecinde ise Urâbî Paşa ile irtibata geçerek işgali önlemeye gayret etti.

Bununla birlikte kaynaklarda, kendisine bir görev verilmediği sürece devlet işlerine karışmayan ve nüfuzunu daha çok tasavvufî kimliğiyle kazanan bir şahsiyet olarak zikredilir.

İslâm âleminin çeşitli bölgelerinden ve özellikle Arap vilâyetlerinden gelen müslümanları sarayın desteğiyle Beşiktaş'taki tekkesinde ağırlayarak sultan-halifenin nüfuz ve itibarını arttırmak için çaba sarfetti. Kuvvetli bağlantılarının bulunduğu Kuzey Afrika, Mısır ve Suriye'de sultana itaat ve sadakati kuvvetlendirmeye çalıştı.

Aynı çizgiyi eserlerinde de sürdürdü: el-Envârü'l-kudsiyye ve en-Nûrü's-sâtı' adlı kitaplarında II. Abdülhamid'in hilâfetine vurgu yaparak onu âdil, şeriata uyan ve müslümanların iyiliği için gayret gösteren bir sultan olarak takdim etti.

İstanbul'a yerleşen Libyalı âlim ve devlet adamları arasında da o, "II. Abdülhamid'e yakınlığıyla bilinen ve onun izniyle yaptırdığı tekke ve konağında tasavvuf erbabını toplayan" kişi olarak anılır.

Nüfuzu 1860'lı yıllarda giderek artmaya başlamıştır. Trablusgarp valiliği Mart 1860'ta Evkaf Nezâreti'ne başvurup kendisine müderrislik tevcih edilmesini istemiş; Temmuz 1860'ta Trablusgarp valiliğine tayin edilen Mahmud Nedim Paşa onunla dostane ilişkiler kurmuştur.

1870'te İstanbul'da Pertevniyal Vâlide Sultan'ın iltifatına mazhar olan kardeşi Hamza Zâfir'in ve Mahmud Nedim Paşa'nın tavsiyesiyle İstanbul'a davet edilmiş; Osmanlı ileri gelenlerinin yanı sıra Şehzade Abdülhamid ile de burada tanışmıştır. İstanbul'da açılan ilk Şâzelî tekkelerinden Balmumcu Tekkesi'nin bulunduğu Unkapanı civarında üç yıl kadar ikamet ettikten sonra Medine'ye dönmüş, oradan Mısrâte'ye gitmiştir.

Bir rivayete göre Ağustos 1875'te tekrar sadrazam olan Mahmud Nedim Paşa'nın, diğer rivayete göre tahta çıkışının (31 Ağustos 1876) ardından II. Abdülhamid'in davetiyle ikinci defa İstanbul'a gelmiştir; iki rivayet kaynakta yan yana verilmiş, birleştirilmemiştir. Ekim 1876'da Sadrazam Midhat Paşa onu Medine'ye göndermek istediyse de II. Abdülhamid'in himayesinde 2 Ekim 1903'teki vefatına kadar İstanbul'da kalmıştır.

Padişahla kurduğu sağlam ilişki sayesinde nüfuz ve itibarını arttırdığı görülür. Bu çerçevede Unkapanı'ndaki Balmumcu Tekkesi yeniden inşa edilmiş, Beşiktaş'ta Serencebey Yokuşu'nda Ertuğrul Tekkesi adıyla bilinen cami-tevhidhâne, selâmlık, harem ve misafirhane yaptırılmıştır. Sultan Abdülhamid ona çok değer verdiği için bazı cuma selâmlıklarında Ertuğrul Tekkesi'ne gitmiş, bazı özel dinî günlerde onu Yıldız Sarayı'na davet etmiştir. Şeyhin İstanbul'daki aile mensupları çeşitli rütbelerle taltif edilmiş, resmî kurumlarda görevlendirilmiş ve masrafları devlet tarafından karşılanmış; Mısrâte'deki tekkenin bakımı yapılmış, Trablusgarp'ta kalan aile fertlerinin ihtiyaçları giderilmiştir.