Üsküdarlı Mehmed Nasûhî

Üsküdar Toygartepesi’nde Bulgurlu Mescidi yakınlarında dünyaya gelmiştir. Doğum tarihi ise tek bir rakama bağlanamaz: Nasûhî Tekkesi’nin son postnişini olan torunlarından Ahmed Kerâmeddin Efendi 1060 (1650), Sâdık Vicdânî ise 1058 (1648) veya 1063 (1653) olarak kaydeder.

Üç rivayet arasında beş yıllık bir açıklık vardır ve hiçbiri diğerini geçersiz kılacak bir delil taşımaz. Buna karşılık vefat tarihi tartışmasızdır: 17 Ramazan 1130 (14 Ağustos 1718).

Asıl adı Mehmed olup babasının adıyla tanınmıştır. Babası, sipahi zümresinden bir seyyid ailesine mensup Nasûhî Bey’dir.

Bazı kaynaklarda Şâbâniyye tarikatının pîri Şeyh Şa‘bân-ı Velî’nin soyundan geldiği söylenmekteyse de Şa‘bân-ı Velî’nin evlenip çocuk sahibi olduğu konusunda bilgi bulunmadığından bu görüşün doğru olmadığı söylenebilir. Nasûhî’yi Şa‘bân-ı Velî’ye bağlayan şey nesep değil, şeyhi Karabaş Velî üzerinden yürüyen tarikat silsilesidir.

Şeyhi Karabaş Velî’nin Limni’de sürgünde bulunduğu 1679-1683 yıllarında birkaç defa Limni’ye giderek kendisini ziyaret etti. Bu tarihlerde Niyâzî-i Mısrî de Limni’de sürgündeydi. Nasûhî, Mısrî’nin de hizmetinde bulunduğunu, hizmetlerinden dolayı Mısrî’nin kendisine dua ettiğini ve bu duanın bereketini üzerinde her zaman hissettiğini söyler.

Bu ifadelerden o yıllarda Karabaş Velî ile Niyâzî-i Mısrî’nin arasının iyi olduğu anlaşılmaktadır. Oysa Niyâzî-i Mısrî ile ilgili çalışmalarda onun Karabaş Velî’yi hiç sevmediği, hatta kendisine ağır ithamlarda bulunduğu kaydedilmektedir. Niyâzî’nin bir gazelini şerheden Nasûhî’nin ona muhabbet duyması bu görüşü tartışılır kılmaktadır: aynı adada, aynı yıllarda, aynı kişinin hem şeyhine hem de şeyhinin sözde hasmına hizmet etmiş olması, husumet anlatısının sonradan kurulmuş olabileceğini düşündürür.

1117’de (1705) III. Ahmed tarafından Eyüp Sultan Camii kürsü şeyhliğine tayin edildi. Kendisine isnat edilen bazı sözlerden dolayı 1126’da (1714) Kastamonu’ya sürgüne gönderildi; iki yıl sonra İstanbul’a dönmesine izin verildi.

Mensupları bu sürgünü bir cezalandırma olarak değil, tarikatın pîri Kastamonulu Şa‘bân-ı Velî’nin mânevî bir daveti şeklinde yorumlamışlardır. Sürgün yerinin pîrin şehri olması, siyasî bir kararı tarikat hafızası içinde bambaşka bir olaya çevirmiştir.

1096 (1685) yılında şeyhinin izniyle Üsküdar’a döndü; kısa bir süre sonra Karabaş Velî tâc-ı şerifini ona giydirip hacca gitmek üzere İstanbul’dan ayrıldı ve 1097’de (1686) Kahire’de vefat etti. Nasûhî bu sırada Üsküdar Doğancılar’daki Çakırcı Hasan Paşa ve Süleyman Paşa camilerinde irşad görevini sürdürmekteydi.

Yeniçeri ağalığıyla Enderun’dan çıkarılan Çelebi Hasan Paşa, Doğancılar’da bir dergâh inşasına başlamıştı. Ancak Hasan Paşa’nın maddî gücü inşaatı sürdürmeye yetmediğinden yaptığı masraflar kendisine ödendi ve dergâh 1099’da (1688) Mehmed Nasûhî tarafından tamamlandı. Aynı yılın Kadir gecesi (25 Temmuz 1688), Galata Mevlevîhânesi şeyhi Gavsî Ahmed Dede’nin de hazır bulunduğu bir merasimle açıldı; açılış münasebetiyle devrin şairlerinden Zamîrî, her mısraı ebcedle 1099 tarihini veren on üç mısralık bir manzume kaleme aldı. Tekkeyi IV. Mehmed’in kızı Hatice Sultan’ın eşi Damad Hasan Paşa’nın yaptırdığı şeklindeki bilgi doğru değildir.

Dinî mûsikimizin önemli eserlerinden, bestesi Galata Mevlevîhânesi şeyhi Kutbünnâyî Osman Dede Efendi’ye ait olan Mi‘râciyye, Nasûhî’nin temenni ve tavsiyeleriyle ortaya çıkmıştır. Eserin başlangıcında okunan, tevşih denen Arapça bölüm de ona aittir. Mi‘râciyye ilk olarak Nasûhî Dergâhı’nda okunmuştur.

Buradan bir tekke âdeti doğmuştur: mi‘rac kandilini takip eden ilk pazar günü dergâhta mi‘râciyye okunması ve bu sırada dinleyenlere soğuk süt, şerbet ve küçük bir tabak içinde şeker dağıtılması bu tekkeye mahsus bir gelenektir.