Niyâzî-i Mısrî

Mısrî’nin gelenek içinde hatırlanışı

Niyâzî-i Mısrî hakkında rüya, keşif, önceden haber verme ve sürgünler sırasında mânevî korunma anlatıları aktarılır. Halifeleri ve muhibleri, onun sert siyasî tecrübelerini velâyet, sabır ve hakikati söyleme temalarıyla yorumlamıştır.

Bu kayıtlar Mısrî’nin tarihî kronolojisinin yerine geçmez. Şiirleri, mektupları, mahkeme ve sürgün belgeleri doğrulanabilir hayat çizgisini; keramet anlatıları ise bağlı topluluğun onu nasıl hatırladığını gösterir.

Sevdiğim ola vuslatda halvet bula halvetde
Bu Mısrî’ye kesretde halvet yolunu göster

“Mısrî” tahallusu Mısır’da bulunmalarından kinâyedir. İsimleri Muhammed, mahlasları Niyâzî’dir. Şiirde gâh Niyâzî, gâh Mısrî tahallus buyururlar. Hz. Mısrî o terâne ile dem-sâz ve şiddet-i riyâzet ü ibâdetle ser-efrâz oldu. Bu sırada bir gece âlem-i menâmda, cenâb-ı gavs-ı a’zam Abdülkâdir-i Geylânî (kuddise sırruhu's- samedânî)’yi görürler. Bakar ki, bir taht-ı muazzamda oturuyorlar, etrâfına huddâm ve kurenâsı toplanmışlar. Hz. Mısrî, kendi(sini) bunların arasında görünce, kemâl-i hicâbından nâşî taşraya çıkmağa yol aradığı sırada, Hz. Gavs nezd-i âlîlerine da’vet buyurup bir kese altun bahş eylemekle berâber, “Nasîbin diyâr-ı Rûm’dadır, Mısır’da değildir.” buyurmuşlardır. Bu rü’yâyı şeyhine anlattıkta, “Hüsn-i ta’bîr nümâyândır.” diye hemân hilâfet verip duâ etmiş. Hz. Mısrî, Mısır’da ikâmetinin dördüncü senesinde, 1056/(1746) senesinde Dersaâdet’e muvâselet buyurmuşlardır. İstanbul’da, Sultanahmed civârında Sokollu Mehmed Paşa Dergâhı’nda ikâmetle erbaîn çıkarmışlardır. Hücreleri el-ân mahfûzdur. Oturdukları post teberrüken ziyâret olunur. Hücrenin kapısındaki levhada: Cenâb-ı şöhre-bahş-ı ümm-i dünyâ Şeyh Mısrî kim Bu dergâh-ı şerîfi erbaîni eylemiş ihyâ İdüp esmâ-i sıbteyn ile bâb-ı hücreyi tezyîn Sezâdır âsitânı hâss u âmma olsa bu şeş-câ kıt’ası yazılmıştır. Tahtaları el-ân o zamân Hz. Mısrî’nin pâ-yı mübârekinin değdiği, göz yaşlarının döküldüğü tahtalardır. Buraya hem-civâr olan bir konakta mukîm sadr-ı esbak Halîl Rif’at Paşa merhûm odanın döşemesinin tecdîdine teşebbüs ettiği sırada Hz. Mısrî’yi âlem-i ma’nâda görüp, “Gözlerimin yaşıyla yıkanmış olan tahtaları muhâfaza ediniz.” diye emr ü ihtâr buyurmalarıyla, tahtaları muhâfaza şartıyla emr-i tersînine i’tinâ eylemiştir.

Kuyunun Niyâzî-i Mısrî’ye nispeti

Sefîne-i Evliyâ, Niyâzî-i Mısrî’nin İstanbul’da bulunduğu sırada Kasımpaşa’daki Uşşâkî Âsitânesi’nde misafir kaldığını; buradaki bir kuyunun da ona nispet edildiğini kaydeder. Halk arasında “Şifâ Kuyusu” yahut “Mısrî Kapısı” adıyla tanınan sudan içildiği ve özellikle göz rahatsızlıkları için teberrüken kullanıldığı anlatılır.

Kaynağın ihtiyat kaydı

Vassâf, Bursa Mısrî Âsitânesi şeyhi Muhammed Şemseddin Efendi’nin, eldeki yazılı eserlerde Mısrî’nin böyle bir kuyu kazdırdığına dair kayıt bulunmadığını söylediğini de gizlemez. Böylece metin, yaşayan sözlü nispet ile yazılı belgenin yokluğunu aynı yerde gösterir.

Nasıl okunmalı?

Kuyunun varlığı ve Uşşâkî Âsitânesi’ndeki yeri tarihî mekân araştırmasının konusudur; onu doğrudan Niyâzî-i Mısrî’ye bağlayan kısım ise nesiller boyunca aktarılan ziyaret ve teberrük hafızasıdır. Bu sebeple anlatı kesin bir inşa kaydı değil, mekân etrafında teşekkül eden gelenek içi rivayet olarak sunulmuştur.

bâ-husûs Hz. Mısrî’nin hasm-ı cânı kesilmiş ve Mevlevîhâneleri de seddettirmişti.
Hâsıl olan ihtiyâc üzerine Sultân Mehmed Hân-ı râbi’, Hz. Mısrî’yi İstanbul’a da’vet
etti. Tarîkat-ı aliyye lehinde Ayasofya’da va’z etmeğe me’mûr buyuruldu.
Da’vete icâbetle gelip, câmi’-i şerîfde, pâdişâh-ı müşârünileyh ve ulemâ ve urefâ ve
meşâyıh ve erkân-ı devlet hâzır olduğu hâlde kürsüye çıktı, edille-i muknie ile
tarîkatın hak olduğuna ve âyîn-i ehlu'llâhın mugâyir-i şer'-i şerîf bulunmadığına dâir
îrâd-ı hakîkat eyledi. Öyle mühim te’sîrler husûle getirdi ki, derhâl ber-sâbık icrâ-yı
âyîn olunmasına müsâade edildi. Sene: 1086/(1675).
Vânî Efendi, bir sebeple dûçâr-ı gazab olup, Bursa’ya nefy edildi. Müstakîm-
zâde’nin şu kıt’a(sı) ne hoştur:
Vâni cânî gelince devlete
Eyledi âyîn-i Mevlânâ’yı red
Hazret-i Monla anı bir atdı kim
Ez-cüdâyîhâ şikâyet mî-kuned
Hz. Mısrî, 1086’da Bursa’ya avdetle yine irşâda devâm eyledi. Bir Cum’a
gecesi zikr-i şerîf sadâsı o civârda menfiyyen sâkin bulunan Vânî merhûmun kulağına
erişmiş; ertesi günü bir mecliste, “Dün gece av’ave-i kilâbdan râhat uyuyamadım.”
demesi, Hz. Mısrî’nin sâmia-i ıttılâına erişince, “Mahalleye yabancı bir kelb geldi, o
gürültü onun üzerine idi.” diye pek güzel bir cevâb-ı zarîfde bulunmuştur. Esteîzü
bi’llâh, Benim zikrimde yı münîfinde, “-i kerîmesinin ma’nâ-âyet (‫)وَ َﻻ تَنِيَا فِي ذِ ْكرِ ي‬

vânî olmayınız.” diye Vânî’ye telmîhde bulunan Hz. Mısrî’nin Vânî merhûma ne
kadar iğbirâr-ı kalbî hâsıl ettiği nümâyândır.
Hz. Mısrî’nin şöhreti günden güne tezâyüd eyledi. 1080/(1669-70) târîhinde
Bursa’daki dergâh inşâ olundu. Bir rivâyette Abdal Çelebi nâmında bir zât bu emr-i
hayra delâlet etti. Müştâkân-ı aşk cem’ olmağa başladı. Mürîdân arttıkça arttı.
Hz. Mısrî’nin tarîk-ı mükâşefede ve ilm-i münâzaradaki ihâtası şöhret
buldu. Rusya ile harb zuhûr eyledikte enfâs-ı kudsiyyelerinden istifâde emeliyle
Köprülü-zâde Fâzıl Ahmed Paşa, pâdişâh nâmına Edirne’ye da’vet etti. Üçyüz kadar
mürîdânıyla maan orduya li-ecli’l-iltihâk Edirne’ye âzim oldular. Arz-ı hıdmet ederek
avdet buyurdular.
1083/(1672) târîhinde ordumuz Kamaniçe seferinde iken ikinci def’a
Edirne’ye geldiler. Câmi’-i Atîk’ta (bir rivâyette Sultân Selîm Câmi’inde) va’z

"... Beni anmakta gevşeklik göstermeyin." 20. Tâhâ sûresi, 42. (H)

"... Beni anmakta gevşeklik göstermeyin." 20. Tâhâ sûresi, 42. (H)

ederken kendilerinden hâlet-i garîbe ârızasıyla ba'zı kelîmât-ı acîbe zuhûr etti. Devletin emr-i idâresindeki yolsuzlukları ve muhârebât zuhûrunun millet ve devlet üzerindeki te’sîrât-ı elîmesini şerh ve tafsîl ile, pâdişâhı, erkân-ı hükûmeti ye’se düşürecek sözler söyledi. Hak söz acıdır, hoşa gitmediğinden, Edirne’de Hz. Şeyh’in devâm-ı vücûdu, sözlerinin hükûmet aleyhine ve orduda teşevvüşe bâis olacağı korkusu ile Hz. Mısrî’yi Rodos’a nefy ettiler. Fakat dokuz ay sonra Bursa’da li-ecli’l- ikâme avdetine müsâade olunmuş idi. Yine va’zda mesâil-i cifriyyeden bahs ile ba'zı vukûâttan haber vermesi hoşa gitmediğinden 1088/(1677) senesinde, bazı münâfıkların kurbân-ı iftirâsı olarak Limni’ye nefy olundu. Burada oniki (bir rivâyette onbeş veya yirmi) sene kaldı.38 Zikr ü irşâd ile meşgûl oldu. Alâ-rivâyetin, “Aşık Yûnus’un kabri” diye bir kabir keşf eyledi. Köprülü-zâde Mustafa Paşa’nın delâletiyle ıtlâk olundu. Bursa’ya avdetinde, tekrâr Limni’ye geleceğini ve mahall-i kabrini keşf ü beyân etti. 1104 Şevvâlinde (Haziran-Temmuz 1693), “Taraf-ı Hak’tan sefere me’mûr olduk.” diye tekrâr Edirne’ye gelerek Sultan Selîm Câmi’-i şerîfine nâzil olmuşlar. Ziyâret-i aliyyelerine şitâbân olan cemâat-i uzmâya va’z ederken umûr-ı devlete müteallık havsalasız sözler sarf ve yine cifirden bahs etmekle yine menfiyyen Limni’ye i’zâm olunmuştur. Hz. Mısrî, bu def’a gazab-nâk idi. Bu gazabın te’sîriyle Edirne’de, hareket-i arz gibi ba'zı hâdisâtın vukûuna şâhid olan ve ehlu’llâhdan bulunan kimseler, müşârünileyhin teskîn-i hiddetine bâis olmağa çalışmışlardır. Âdet-i Hakk’a muhâlif bir iş itmez yoksa İtse seyr it o zamân kudret-i ehlu’llâhı Zîr ü bâlâyı ider emrine münkâd ü mutî’ Virse bir abdine Hak rütbet-i ehlu’llâhı Hattâ meşhûrdur, bir öküz arabasına bindirmişler, Gelibolu tarîkıyla Limni’ye sevk olunurmuş. O zamân Hz. Pîr Hasan Sezâî-i Gülşenî henüz küçük yaşta imiş. Şeyhi La’lî-i Gülşenî, "Aman evlâdım, koş Hz. Mısrî’ye yetiş, arabasının önüne yat, afv dile, nazarlarını celâlden cemâle çevirmeğe çalış." diye emredince, Hz. Sezâî yetişir, aldığı emir gibi hareket eder. Hz. Mısrî’de hâl değişir, fakat müsâdif oldukları yer İstanbul Mezarlığı yolunda imiş. Hz. Mısrî, “Evlâdım bizim âsâr-ı celâlimiz bâkî kalsaydı, kudret-i ilâhiyye ile şehri zîr ü zeber eder idik.” diye bir mezâr taşını hiddetle sallayınca, li-hikmeti’llâhi taâlâ, Edirne’(de) zelzele olmuştur. Herkes havf u

86. sahîfedeki mektûbdan onsekiz sene olduğu tahakkuk eyledi. Rivâyetlerin hükmü sâkıttır.