Vânî Mehmed Efendi

Hoşap, Van ve Karabağ

Van'ın Hoşap çevresinde doğdu; babası Bistâm Efendi idi. Küçük yaşta Van'a giderek ilk tahsilini burada yaptı. Ardından Tebriz, Gence ve Karabağ'a geçti; Karabağ'da Molla Nûreddin'in yanında yaklaşık on yıl kalarak farklı ilim dallarında yetişti. Vânî ve Hoşâbî nisbeleri buradan gelir. Vankulu Mehmed Efendi ile aynı kişi değildir.

Erzurum'daki öğretim ve vaaz çevresi

Erzurum'a yerleşerek ders ve vaaz meclisleri kurdu. Karabağlı İsmail, Veliyyüddin Efendi ve Mehmed Abdülmümin gibi talebeler yetiştirdiği kaydedilir. 1069/1659'da Erzurum beylerbeyi olan Köprülüzâde Fazıl Ahmed Paşa ile burada tanıştı. Uşşâkīzâde'nin ayrıntılı anlatımında ilk görüşmelerindeki mesafe, ilim sohbetiyle güven ve yakınlığa dönüşür.

IV. Mehmed'in huzuruna gelişi

Fazıl Ahmed Paşa sadrazam olduktan sonra onu devlet merkezine davet etti. Edirne'deki ilk vaazları IV. Mehmed'in dikkatini çekti; padişah vaazlarını dinlemeye ve kendisini saray derslerine çağırmaya başladı. 1076/1665'te Yenicami kürsü vaizliği ve hâce-i sultânîlik aldı; Şehzade Mustafa'nın hocalığını da yürüttü. Bu hocalık daha sonra damadı Seyyid Feyzullah Efendi'ye geçti.

Dinî tartışmalar ve ihtilaflı sorumluluklar

Vânî Mehmed, XVII. yüzyıldaki fakih–sûfî tartışmasında fakihlerin yanında yer alan ve Kadızâdelilerle ilişkilendirilen etkili bir vâizdi. Niyâzî-i Mısrî'nin Limni'ye sürülmesi, bazı Halvetî ve Mevlevî dergâhlarının kapatılması ve Babaeski'deki Bektaşî tekkesine müdahale gibi olaylardan sorumlu tutulur. Bu isnatlar tek kişinin emir verdiği kesin olaylar gibi değil, kaynakların ona yüklediği siyasî-dinî sorumluluklar olarak kaydedilmiştir. Sabatay Sevi'nin sorgulanması da onun nüfuz çevresinde gerçekleşen önemli olaylardandır.

Viyana seferi ve Kestel

1094/1683 Viyana seferine ordu vâizi olarak katıldı; siperleri dolaşıp askere hitap ettiği kaydedilir. Sefer fikrinin kamuoyunda destek bulmasında etkili olduğu kabul edildiğinden bozgun sonrasında görevlerinden uzaklaştırıldı ve Bursa Kestel'e gönderildi. Uşşâkīzâde bunu önceden edinilmiş bir çiftliğe çekiliş biçiminde, sonraki tarih kaynakları ise siyasî uzaklaştırma olarak anlatır; iki anlatım farkı gizlenmemiştir.

Vaniköy ve Kestel hayratı

Boğaziçi'nde kendisine tahsis edilen Papaz Bahçesi çevresi zamanla Vaniköy adını aldı. Burada 1076/1665'te cami, medrese ve konutlar yaptırdı. Kestel'de mescid, medrese ve imaret kurdu; 1084/1673 tarihli Kestel Camii sürgününden önce inşa edilmişti. Hayrat kuruculuğu kişisel tarikat aidiyeti sayılmamıştır.

Vefatı ve ailesi

14 Zilkade 1096/12 Ekim 1685'te Kestel'de vefat etti ve yaptırdığı caminin girişine defnedildi. Damadı ve talebesi Seyyid Feyzullah Efendi ile şair İshak b. Hasan Tokadî başlıca öğrencilerindendir. Ahmed, Mahmud ve Selman adlı oğulları ile kaynaklarda adı belirtilmeyen bir oğlu daha vardı.

Eserleri

Başlıca eseri, Kur'an kıssaları ile Hz. Peygamber'in hayatını ayet, hadis ve rivayetler üzerinden ele alan Arâisü'l-Kur'ân ve nefâisü'l-Furkān ve ferâdîsü'l-cinândır. Günlük dua ve zikirleri derleyen A‘mâlü'l-yevm ve'l-leyl, cehrî zikir ve bid‘at tartışmasına dair farklı adlarla kaydedilmiş risalesi ve devlet adamlarına mektuplarını içeren Münşeât diğer temel eserleridir.