tarikat.orgHAYATI VE TARİHTEKİ YERİ
Van'dan Erzurum'a
Aslen Van'ın Hoşab (bugünkü Güzelsu) kasabasındandır. Babası Vanî Bistâm Efendi'dir. Van'da doğmuş olup doğum tarihi bilinmemektedir.
Babasından dolayı “Vânîzâde”, kendisi Van'da doğduğu için de “Vânî” nisbetleri ile meşhur oldu. Peygamber efendimizin soyundan olup seyyiddir.
İlk tahsiline Van'da başladı. Doğunun belli başlı ilim merkezlerini dolaştı. Gence, Karabağ ve Tebriz gibi bazı beldelerde ilim tahsil etti.
Nûreddin Şirvânî'den Halvetî yolunun tasavvuf bilgilerini aldı.
Daha çok tefsir, hadis, fıkıh ve tarih bilgileri üzerinde çalışan, edebiyat ve belâgatta yükselen Mehmed Efendi, Erzurum'da yerleşti. Camilerde vaaz ve nasihatler ederek insanlara Allah'ın emir ve yasaklarını bildirirdi.
Erzurum'da bulunduğu sırada evlenip çoluk çocuk sahibi oldu. Daha sonra yetişen iki kızından birini talebelerinden Şeyhülislâm Seyyid Feyzullah Efendi'ye, diğerini de yine talebelerinden Bursa Sultâniyesi müderrislerinden Mustafa Efendi'ye verdi. Bu damadı daha sonra “Vânî damadı” diye tanındı.
İstanbul'a çağrılması
Bilgisi ve hitâbetiyle herkesin hayranlığına mazhar olan Mehmed Efendi, Erzurum beylerbeyi Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa ile sohbet edip nasihatlerde bulundu.
Fâzıl Ahmed Paşa'nın babasının vefatı üzerine sadrazam tayin olunarak İstanbul'a çağrılmasından sonra Mehmed Efendi'nin nâmı İstanbul'da da duyulmaya başladı. Padişah Dördüncü Mehmed Han'ın emriyle İstanbul'a çağrıldı ve 1072 (1661) senesinde İstanbul'a geldi.
Padişah hocası (“Hünkâr şeyhi”) ve Yeni Cami'de ilk kürsü vâizi oldu. Şehzade Mustafa'nın da hocalığını yaptı.
Padişah vâizi olunca şehzade Mustafa'nın terbiyesini talebesi ve damadı Feyzullah Efendi'ye bıraktı.
Vaazları ve nüfuzu
Padişah hocası olması dolayısıyla “Şeyh Mehmed” nâmıyla anılmaya başlanan Mehmed Efendi'nin Yeni Cami kürsüsünden ettiği vaazlar büyük itibar gördü.
Zühd ve takvâsı, dünyaya ehemmiyet vermeyip Allah'tan çok korkması, itibarını yükseltti. Vaaz ve nasihatleri pek tesirli oldu.
Sultan Dördüncü Mehmed Han, Vâlide Turhan Sultan, vezirler ve âlimlerin açılışında hazır bulunduğu Yeni Cami'deki ilk cuma vaazını 1664'te o yapmıştır.
Sabatay Sevi muhakemesi
Çeşitli beyannâmeler yayınlayarak Osmanlı Devleti'ne karşı çıkan, bu beyannâmeleri bütün dünya Yahudilerine göndermeye çalışan, kendisinin Mesih olduğunu iddia eden meşhur dönme Sabatay Sevi'nin yargılandığı yüksek divanda üye olarak bulundu.
Sabatay Sevi kendisinin Mesih olmadığını ve yaptıklarını inkâr ve müslüman olduğunu ilân etti; Mehmed Efendi ismini aldı.
Onun müslüman olmuş görünmesiyle ilgili olarak Vânî Mehmed Efendi, “Bu adamın müslümanlığı kalbî hisler ve ihlâs ile kabul ettiğine kāni değilim. Fakat dinimiz şüpheyi reddeder ve kişinin imanı üzerinde hüküm ancak cenâb-ı Hakk'ındır. Bu itibarla ihlâsla müslüman olmasını niyazdan başka şey yapamam” dedi.
Fermanlar ve yıkımlar
1076 (1665) senesinde bazı sahte tarikatçıların çığırdan çıkan, zaman zaman İslâmiyet'in dışına taşan hâl ve hareketlerinin durdurulması için ferman çıkarttı.
Babaeski'de hurûfî sapıklarının işgal edip kirlettikleri medreseyi yıktırdı.
Viyana ve sürgün
1094 (1683) senesinde Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa komutasındaki ikinci Viyana seferine ordu şeyhi olarak katıldı.
Seferden sonra Bursa yakınlarındaki Kestel köyüne gönderildi.
İstanbul'da Boğaz'da kendi adıyla anılan Vaniköy'de bir cami ve medrese yaptırdığı gibi, Kestel'de de büyük bir cami ve mektep yaptırdı. Bu semt ismini Vânî Efendi'den almıştır ve Vânîköy denmiştir.
1096 (1685) senesinde orada vefat etti; kendi yaptırdığı caminin girişine defnedildi.
Eserleri
Pek çok talebe yetiştiren Vânî Mehmed Efendi birçok kıymetli eser kaleme aldı. Arâisü'l-Kur'ân, Hülâsatü't-tefâsir, Risâle-i mebde' ve'l-me'âd, A'mâlü'l-yevm ve'l-leyl adlı eserleri ve ayrıca devlet büyüklerine gönderdiği nasihat mektuplarını ihtiva eden bir münşeâtı vardır. Eserleri çeşitli kütüphanelerde mevcuttur.
Kaynak notu: Bu kartın malzemesi, TDV İslâm Ansiklopedisi'nde müstakil madde bulunmadığı için Evliyalar Ansiklopedisi maddeleri ile akademik dergi çalışmalarından derlenmiştir.