ŞAHSİYET DOSYASI

Selâmî Ali Efendi

Selâmi Ali Efendi (Kozkaya, Menteşe – Safer 1103 / Ekim-Kasım 1691, Üsküdar); Celvetiyye tarikatının Selâmiyye kolunun pîri , Aziz Mahmud Hüdâyî Âsitânesi'nin yedinci postnişini. Üsküdar'da üç tekke, bir hamam ve üç çeşme yaptırmış; Celvetî tâcını on üç terkten on yedi terke çıkarmıştır .

Vefat: 1691
Unvan: Celvetiyye'nin Selâmiyye koluna adını veren şeyh

HAYATI VE TARİHTEKİ YERİ

Menteşe'den medreseye

Aydın'a bağlı Menteşe kazasının Kozkaya (Kuzkaya) köyünde doğdu. Babasının adı İlyas'tır.

Medrese tahsilini tamamlayarak Kırkakçe Medresesi'ne müderris ve daha sonra İstanköy adasına müftü oldu.

Tasavvufa yönelişi

Tasavvufa bu yıllarda yöneldi ve İstanbul'a gidip Celvetî şeyhlerinden Zâkirzâde Abdullah Efendi'ye intisap etti.

Seyrüsülûkünü tamamlayıp Bursa'ya halife olarak gönderildi. Burada bir dergâh yaptırdı ve bir müddet irşad faaliyetiyle meşgul oldu.

Pîr makamında

1090'da (1679) Aziz Mahmud Hüdâyî Âsitânesi şeyhi Divitçizâde Mehmed Efendi vefat edince tekkenin meşihatını halifelerinden Niksarlı Şeyh Mehmed Efendi'ye bırakıp İstanbul'daki pîr makamında yedinci postnişin sıfatıyla irşad görevine başladı.

Vânî Mehmed Efendi ile çatışma

1091 (1680) yılında Kadızâdeliler'den hünkâr vâizi Vanî Mehmed Efendi ile aralarında geçen bir tartışma neticesinde Vanî Mehmed Efendi'nin talebiyle IV. Mehmed tarafından görevinden alındı.

1683 Viyana bozgununun ardından Vanî Mehmed Efendi'nin Bursa'nın Kestel köyüne sürülmesi üzerine 1684 veya 1685 yılında bir hatt-ı hümâyunla tekrar Celvetî Âsitânesi meşihatına getirildi.

Niyâzî-i Mısrî ile ihtilâf

Selâmi Ali Efendi'nin, tasavvuf karşıtı Vanî Mehmed Efendi'nin yanı sıra dönemin önemli sûfîlerinden Niyâzî-i Mısrî ile de ciddi ihtilâf içinde olduğu Niyâzî-i Mısrî'nin ona hitaben yazdığı mektuptan anlaşılmaktadır.

Niyâzî-i Mısrî'nin mektubu elde bulunmakla birlikte Selâmi Ali Efendi'nin mektubunun mahiyeti bilinmediğinden ihtilâfın sebebi hakkında kesin bir şey söylemek mümkün değildir.

Bursalı Mehmed Tâhir ve Hüseyin Vassâf bu ihtilâfı meşrep farklılığına dayandırır. Hüseyin Vassâf, ihtilâfın kaynağının Niyâzî-i Mısrî'nin Risâle-i Haseneyn adlı eserinde Hz. Hasan ve Hüseyin'in nebî olduklarını savunmasına, Selâmi Ali Efendi'nin de bunun mümkün olamayacağını söylemesine bağlar.

Bânîliği ve vefatı

Üsküdar'da kendi adıyla anılan üç tekke, bir hamam, ikisi Üsküdar, biri Kadıköy'de üç çeşme inşa ettiren Selâmi Ali Efendi 1103 yılı Safer ayında (Ekim-Kasım 1691) vefat etti ve Kısıklı'daki tekkesinin hazîresine defnedildi.

Vefatına “hitâb-ı elest” ifadesi tarih düşürülmüştür.

Tekke 1912-1917 yıllarında yıkılıp sonraları ortadan kalkmış, türbesi 1957 yılında tamir edilmiştir.

Selâmiyye

Bosnalı Mehmed Fevzi Efendi, Fenâî Mustafa Efendi, Bilecikli Osman Efendi, Fenâî Ali Efendi ve Niksarî Mehmed Efendi, Selâmi Ali Efendi'nin yetiştirdiği halifelerin önde gelenleridir.

Selâmi Ali Efendi Celvetiyye tarikatının Selâmiyye kolunun pîri kabul edilir. Celvetiyye tarikatı XVII. yüzyılda Aziz Mahmud Hüdâyî Âsitânesi'nin yanı sıra Selâmi Ali Efendi'nin inşa ettirdiği tekkelerde faaliyet göstermiştir.

Celvetî âdâb ve erkânının sürdürüldüğü Selâmiyye'de belirtilmeye değer önemli bir fark Selâmi Ali Efendi'nin on üç terkli Celvetî tacını on yedi terkli hale getirmesidir.

COĞRAFÎ HAFIZA8 coğrafî bağlantıMekân kayıtlarına git →

Koordinatlı mekânŞehir düzeyi8 nokta · 0 kesin koordinat. Kümeye tıklayarak yaklaşın; tek noktadan mekân dosyasını açın.

İLİŞKİLİ GÖRÜNÜMLER

Ağ ve yol

KİŞİLER AĞIBağlantılarını aç7 doğrudan bağlantıAğda gör →

YOL ATLASISilsiledeki yerini açÖnceki ve sonraki halkalarla birlikte

GELENEK İÇİ ANLATI

Menkıbeler

Gelenek içinde aktarılan hatıra ve anlatılar

1 kayıt

İlk 1 kayıt gösteriliyor

MENKIBE · GELENEK İÇİ

Hasan ve Hüseyin nebî midir?

Hüseyin Vassâf'ın ihtilâfa verdiği sebep.

Tam anlatıyı okuAnlatıyı daralt

Menâkıbnâme’de tam metni aç →

Hüseyin Vassâf, ihtilâfın kaynağının Niyâzî-i Mısrî'nin Risâle-i Haseneyn adlı eserinde Hz. Hasan ve Hüseyin'in nebî olduklarını savunmasına, Selâmi Ali Efendi'nin de bunun mümkün olamayacağını söylemesine bağlar.

Çerçeve. Hz. Peygamber'in “hâtemü'l-enbiyâ” oluşu sebebiyle ondan sonra nebî gelmeyeceği, tartışmasız bir itikadî esastır; Niyâzî-i Mısrî'nin risâlesindeki iddia ise onun kendine mahsus te'vil sistemi içinde anlaşılması gereken bir husustur. Bu, ihtilâfın sebebi değil, bir izah denemesidir — kaynak bunu bir tespit olarak değil Vassâf'a ait bir bağlantı olarak kaydeder.

Bu anlatı gelenek hafızasına aittir; doğrulanabilir tarihî olayla aynı kesinlikte sunulmaz. Kaynak: Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ.

BİYOGRAFİK KAYIT

Hayatından kayıtlar

Belge, tarih ve biyografi kaynaklarından kısa bilgi kartları

5 kayıt

İlk 5 kayıt gösteriliyor

BİYOGRAFİK KAYIT

Vânî Efendi'nin azlettirdiği, Viyana'nın geri getirdiği şeyh

Kadızâdeli iktidarıyla yükselip düşen bir meşihat.

Metni gösterMetni daralt

Çerçeve. Selâmi Ali Efendi'nin meşihatının seyri, XVII. yüzyıl İstanbul'unda tasavvuf ile Kadızâdeli hareketi arasındaki güç dengesinin doğrudan bir ölçüsüdür: Vânî Efendi sarayda güçlüyken pîr makamının postnişini görevinden alınır, Vânî Efendi sürgüne gidince aynı kişi hatt-ı hümâyunla geri getirilir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Selâmi Ali Efendi”.

BİYOGRAFİK KAYIT

Cevabı kaybolmuş bir mektup

Niyâzî-i Mısrî ile ihtilâfın çözülemeyen sebebi.

Metni gösterMetni daralt

Niyâzî-i Mısrî'nin mektubu elde bulunmakla birlikte Selâmi Ali Efendi'nin mektubunun mahiyeti bilinmediğinden ihtilâfın sebebi hakkında kesin bir şey söylemek mümkün değildir.

Çerçeve. Elde tek tarafın metni vardır; ihtilâfın sebebine dair söylenenlerin tamamı sonraki müelliflerin yorumudur. Bursalı Mehmed Tâhir ve Hüseyin Vassâf bu ihtilâfı meşrep farklılığına dayandırır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Selâmi Ali Efendi”.

BİYOGRAFİK KAYIT

On üç terkten on yedi terke

Selâmiyye'yi ayıran tek görünür fark.

Metni gösterMetni daralt

Celvetî âdâb ve erkânının sürdürüldüğü Selâmiyye'de belirtilmeye değer önemli bir fark Selâmi Ali Efendi'nin on üç terkli Celvetî tacını on yedi terkli hale getirmesidir.

Çerçeve. Bir tarikat kolunun teşekkülü çoğu zaman âdâb ve erkânda köklü bir değişiklik değil, tek bir alâmetin farklılaşmasıdır. Celvetiyye'de tâcın terk sayısı, kolun kimliğini taşıyan işarettir; Selâmiyye'nin ayrı bir kol sayılmasının en somut delili budur.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Selâmi Ali Efendi”.

BİYOGRAFİK KAYIT

Yerini bırakıp pîr makamına gitmek

Bursa dergâhını halifesine devredişi.

Metni gösterMetni daralt

Seyrüsülûkünü tamamlayıp Bursa'ya halife olarak gönderildi. Burada bir dergâh yaptırdı ve bir müddet irşad faaliyetiyle meşgul oldu.

Çerçeve. Bursa'da kendi kurduğu dergâhı kendi halifesine devretmesi, Celvetiyye'de pîr makamının (Üsküdar) bütün diğer merkezlerden önce geldiğini gösterir. Niksarlı Mehmed Efendi, sonradan onun önde gelen halifeleri arasında da anılır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Selâmi Ali Efendi”.

BİYOGRAFİK KAYIT

“Hitâb-ı elest”

Vefatına düşürülen tarih.

Metni gösterMetni daralt

1103 yılı Safer ayında (Ekim-Kasım 1691) vefat etti ve Kısıklı'daki tekkesinin hazîresine defnedildi.

Vefatına “hitâb-ı elest” ifadesi tarih düşürülmüştür.

Çerçeve. Terkip, A'râf sûresindeki “elestü bi-rabbiküm” hitabına gönderme yapar: ruhların ezelde çağrıldığı hitap, burada ölümün kendisi olarak okunur — çağrılan geri döner. Tasavvufî tarih düşürmenin en zarif örneklerindendir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Selâmi Ali Efendi”.

ESER / METİN

Eserleri ve metinleri

Yazılı miras, şiirler ve bağlı metinler

2 kayıt

İlk 2 kayıt gösteriliyor

ESER / METİN

Tarîkatnâme

Tek eseri.

Metni gösterMetni daralt

Onun tek eseri Celvetî âdâb ve erkânına dair Tarîkatnâme'sidir.

Üç yazma nüshası (İstanbul Belediyesi Atatürk Kitaplığı, Osman Ergin, nr. 1081; Hacı Selim Ağa Ktp., Hüdâî Efendi, nr. 230, 270), bir taş baskısı (Hâzâ Risâle-i Kutbü'l-aktâb Şeyh Selâmî Efendi, İstanbul, ts.) bulunan eser yeni harflere çevrilerek yayımlanmıştır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Selâmi Ali Efendi”.

ESER / METİN

Ona atfedilen şiirler başkasınındır

İki “Selâmî”nin karışması.

Metni gösterMetni daralt

Kaynaklarda Selâmi Ali Efendi'nin şiir ve ilâhileri olduğu kaydedilerek bir iki örnek beyit verilmekteyse de bunlar Hüseyin Vassâf'ın işaret ettiği gibi “Selâmî” mahlasını kullanan XIX. yüzyıl Nakşibendî şeyhlerinden Mustafa Selâmi Efendi'ye aittir.

Çerçeve. Aynı mahlası taşıyan iki şeyh arasında iki yüzyıl ve bir tarikat farkı vardır: XVII. yüzyıl Celvetîsi ile XIX. yüzyıl Nakşibendîsi. Mahlas benzerliğine dayanan eser atıfları, tasavvuf edebiyatında en sık rastlanan karışıklık türüdür.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ.

KAVRAM

Kavram dünyası

Bu şahsiyetle birlikte öne çıkan düşünceler

4 kayıt

İlk 4 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Selâmiyye

Celvetiyye'nin bir kolu.

Metni gösterMetni daralt

Selâmi Ali Efendi Celvetiyye tarikatının Selâmiyye kolunun pîri kabul edilir.

Celvetiyye tarikatı XVII. yüzyılda Aziz Mahmud Hüdâyî Âsitânesi'nin yanı sıra Selâmi Ali Efendi'nin inşa ettirdiği tekkelerde faaliyet göstermiştir.

Ayırt edici alâmeti, on üç terkli Celvetî tacının on yedi terkli hale getirilmesidir; âdâb ve erkânın geri kalanı Celvetî çizgisindedir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Selâmi Ali Efendi”.

TARİHÎ KAYIT

Pîr makamı ve postnişinlik

Hüdâyî Âsitânesi'nin yedinci şeyhi.

Metni gösterMetni daralt

Pîr makamı, bir tarikatın kurucusunun postunun bulunduğu merkezî âsitânedir; Celvetiyye'de burası Üsküdar'daki Aziz Mahmud Hüdâyî Âsitânesi'dir.

Selâmi Ali Efendi bu makamda yedinci postnişin sıfatıyla irşada başlamıştır — yani Hüdâyî'den itibaren altıncı halefi.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Selâmi Ali Efendi”.

TARİHÎ KAYIT

Kadızâdeliler

Karşısında bulduğu hareket.

Metni gösterMetni daralt

Kadızâdeliler, XVII. yüzyıl Osmanlı'sında tarikat âdâbının (devran, semâ, türbe ziyareti, mûsiki) bid'at olduğunu savunan vaiz hareketidir. Hünkâr vâizi Vanî Mehmed Efendi hareketin son ve en güçlü temsilcisidir.

Kaynak onu doğrudan “tasavvuf karşıtı Vanî Mehmed Efendi” diye niteler. Hareketin siyasî gücü 1683 Viyana bozgunu ile birlikte sona ermiştir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Selâmi Ali Efendi”.

KAVRAM

Bânîlik

Üsküdar'a bıraktığı yapılar.

Metni gösterMetni daralt

Üsküdar'da kendi adıyla anılan üç tekke, bir hamam, ikisi Üsküdar, biri Kadıköy'de üç çeşme inşa ettirmiştir.

Kısıklı'daki tekkesinin hazîresine defnedilmiş; tekke 1912-1917 yıllarında yıkılıp sonraları ortadan kalkmış, türbesi 1957 yılında tamir edilmiştir.

Çerçeve. Bir şeyhin arkasında bıraktığı yapı sayısı, ona bağlanan çevrenin mâlî gücünün de göstergesidir; hamam ve çeşmeler tekkenin gelirini sağlayan vakıf unsurlarıdır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Selâmi Ali Efendi”.

BAĞLANTILAR · VERİTABANI

Şeyh, halife, aile ve post ağı

HOCASI / ŞEYHİZâkirzâde Abdullah EfendiSelâmî Ali Efendi, Zâkirzâde Abdullah Efendi yanında seyrüsülûkünü tamamladı.GELEN BAĞLANTIVânî Mehmed EfendiSelâmî Ali Efendi ile ihtilafı, Vânî Mehmed'in tekke çevreleriyle çatışmalı ilişkisinin Celvetî örneklerinden biridir.ÖNCEKİ POSTŞeyh Abdülhay Celvetî1691'de Selâmi Ali Efendi'nin vefatı üzerine Aziz Mahmud Hüdâyî Âsitânesi postuna geçti. Bağlantı, parti dosyasındaki teyitli öneriye (cms_id 711) dayanır.TALEBESİ / HALİFESİBilecikli Şeyh Seyyid Osman EfendiSelâmî Ali Efendi → Bafralı Seyyid Osman Efendi: Celvetî intisap ve terbiye bağı TALEBESİ / HALİFESİŞeyh Seyyid Ali Fenâi EfendiCelvetî şeyhi Selâmî Ali Efendi’nin terbiyesinde yetişmiş ve ondan hilâfet almıştır.AİLE BAĞIDayızâde Seyyid Hasan EfendiDayızâde Seyyid Hasan'ın babası Dayı Mehmed Efendi, Selâmî Ali Efendi'nin dayısıdır; bağ aile çevresini gösterir, irşad veya hilâfet bağı değildir.TALEBESİ / HALİFESİFenâî Ali EfendiFenâî Ali Efendi, Selâmî Ali Efendi yanında seyrüsülûkünü tamamlayıp irşad icazeti aldı.

MEKÂN BAĞLANTILARI · VERİTABANI

Tekke, türbe ve irşad coğrafyası

SAYFA KAYNAKÇASI

Bu dosyada izlenebilen kaynaklar

Bu liste biyografi, ilişki, anlatı ve mekân kayıtlarında açıkça taşınan kaynak künyelerini bir araya getirir. Paragraf düzeyinde kaynağı belirlenmemiş iddialara sonradan dipnot uydurulmaz.

[1]TDV İslâm Ansiklopedisi, “Selâmi Ali Efendi”
[2]Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ
[3]Şeyhî Mehmed Efendi, Vekāyi‘u’l-Fuzalâ, c. 4, s. 3292
[4]Kişi dosyasının kaynaklandırılmış biyografisi
[5]Şeyhî Mehmed Efendi, Vekāyi‘u’l-fuzalâ, c. IV, s. 3244-3249
[6]Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ, Celvetiyye bölümü; Bursalı Mehmed Tâhir, Osmanlı Müellifleri; Zâkir Şükrî, Mecmûa-i Tekâyâ; Selâmî Ali ve Üsküdar tekkeleri üzerine akademik araştırmalar
[7]Uşşâkīzâde İbrahim Hasîb, Zeyl-i Şakāik, s. 825-834; Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ, ilgili tercemeler
[8]Uşşâkīzâde İbrahim Hasîb, Zeyl-i Şakāik, s. 850-858; Erdoğan Pazarbaşı, ‘Mehmed Efendi, Vanî’, TDV İslâm Ansiklopedisi
[9]Kişi kartı kaynak paketi — Selâmî Ali Efendi
[10]Uşşâkîzâde İbrâhim Hasîb, Zeyl-i Şakāik, Selâmî Ali Efendi tercemesi; Şeyhî Mehmed Efendi, Vekāyi‘u’l-Fuzalâ, c. 3, Selâmî Ali Efendi tercemesi; İstanbul Ziyaretgâhları veri kümesi (adres ve koordinat)

Ortak kaynak kataloğunu aç →