Zâkirzâde Abdullah Efendi

Vassâf, Zâkirzâde'nin daha gençliğinin ilk demlerinde Aziz Mahmud Hüdâyî'nin sohbet meclisine eriştiğini, ilm-i mûsikîde zamanının ferîdi olduğunu ve Pîr'in ilâhiyyâtını besteleyip zikir esnasında okuduğunu kaydeder. Kendisinin de âşıkane ilâhileri vardır; tasavvuftan yüksek sözler söyler, meclisine uzaktan yakından aşk ehli koşarmış.

Metinde bir noktada dikkat gerekir: Sefîne, bu satırların hemen başında 'Pîr'in baş zâkiri idi' der ve cümle doğrudan Abdullah Efendi'yi anlatır gibi görünür. Buna karşılık sitedeki mevcut kayıtta Hüdâyî'nin başzâkiri olarak babası Şaban Efendi gösterilmektedir; zaten 'Zâkirzâde' nisbesi de bu babalığa işaret eder. İki kayıt burada birleştirilmemiş, ikisi de olduğu gibi bırakılmıştır.

Çerçeve. Celvetî muhitinde zâkirlik bir hüner değil, bir vazifedir: zikrin âhengini, güftesini ve temposunu tayin eden kişi meclisin seyrini de belirler. Pîr'in şiirlerinin onun bestesiyle okunması, Hüdâyî ilâhiyyâtının bugüne kadar bestelenmiş güfteler hâlinde gelmesinde bu kuşağın rolünü gösterir. Baş zâkirliğin baba ile oğul arasındaki karışıklığı ise çözülmemiş bir kaynak meselesidir.

Sefîne'ye göre onun zamanında ehl-i tarikata epeyce tecavüz vaki olmuş, ulemâ ile sûfiler arasına ihtilâf girmiştir. Vassâf, Abdullah Efendi'nin bir gün kürsüye çıkıp beliğ bir vaaz verdiğini Târîh-i Naîmâ'da okuduğunu söyler. Cümlenin vaazın sonucunu bildiren kısmı elimizdeki nüshada bozuk olduğu için burada aktarılmamıştır.

Çerçeve. 17. yüzyıl ortası İstanbul'unda tekke ile medrese arasındaki gerginlik bilinen bir olgudur ve Naîmâ gibi bir vekayinâmede kaydedilmiş olması, olayın tekke içi bir hatıradan ibaret olmadığını gösterir. Buradaki kayda değer nokta, bir Celvetî şeyhinin bu gerginliğe polemikle değil kürsüden vaazla karşılık vermesidir. Vaazın etkisine dair hüküm verilemez; metnin o kısmı okunamıyor.

Sefîne, Abdullah Efendi'nin manevî derecesini eserleriyle değil talebeleriyle ölçer: 'rütbe-i kemâli, Şeyh Osman-ı Fazlî ve Selâmi Ali Efendiler gibi efâzıl-ı sûfiyye yetiştirmiş olmasıyla sabittir' der ve aynı hükmü ilerideki bir değerlendirmede tekrar eder. Kaydettiği halifeler listesinin başında kendi oğlu Ca'fer Efendi bulunur; listenin devamı elimizdeki nüshada eksiktir.

Çerçeve. Bir mürşidi eserleriyle değil yetiştirdiği kimselerle tartmak, menâkıb geleneğinin kendine has ölçüsüdür ve tarikat tarihinde çoğu zaman isabetlidir: Osman Fazlı üzerinden Celvetî çizgisi İsmail Hakkı Bursevî'ye, Selâmi Ali Efendi üzerinden ise Üsküdar'daki müstakil bir tekke geleneğine uzanır. Bu ölçü, Zâkirzâde'nin geride yazılı hacimli bir külliyat bırakmamış olmasının onun etkisini azaltmadığını gösterir.

Vassâf, Silsile-nâme-i Celvetiyye'ye dayanarak Zâkirzâde'nin Üsküdar'da üzeri açık olmak üzere bir yere defnini vasiyet ettiğini ve bu vasiyet üzerine Karacaahmed'de, Miskinler yakınında bir mahalle defnedildiğini kaydeder. Hazîresinde, hanımının da orada medfun olduğuna delâlet eden bir taş vardır. Vefatı 1068/(1658) senesindedir.

Tarih düşürmede iki ayrı deneme kaydedilir: irtihaline 'Şeyhu'l-Muvâsıl' terkibi tarih yapılmıştır; mezar taşındaki kitâbe ise Âlem-i ukbâya Zâkir-zâde çün kıldı sefer / Ya'ni Abdullah Efendi vâkıf-ı sırr-ı kader beytiyle başlar. Vassâf mezar taşındaki son mısraın ebced hesabının tutmadığını söyleyip kendi tercih ettiği tarihi vermiştir; nâşirin notu da 'Şeyhu'l-Muvâsıl' terkibinin hesabından 1108 çıktığını belirtir.

Çerçeve. Üstü açık kabir vasiyeti, kubbeli türbeye karşı bilinçli bir tercihtir ve tekke muhitinde tevazu alâmeti sayılır; bir şeyhin kendi mezarını gösterişten uzak tutması, hayattayken savunduğu ölçünün ölümünden sonraki devamı olarak okunur. Ebced hesaplarının tutmaması ise sık rastlanan bir durumdur: manzum tarihler nüsha farklarına ve noktalı-noktasız harf tercihine göre kolayca kayar; bu yüzden tek başına kesin tarih delili sayılamaz.