tarikat.orgHAYATI VE TARİHTEKİ YERİ
Sivâsî ailesi ve doğumu
Abdülahad Nûrî Sivâsî, 1003/1594-95 yılında Sivas’ta doğdu. Babası kadılık yapan Muslihuddin Mustafa Safâyî, annesi Safâ Hatun’dur. Ailesi, Halvetiyye’nin Şemsiyye-Sivâsiyye çevresini meydana getiren geniş bir ilim ve irşad hanedanına mensuptu. Şemseddin Sivâsî babasının amcası; Abdülmecid Sivâsî ise dayısıydı. Bu akrabalık yalnız bir nesep bilgisi değildir: Abdülahad Nûrî’nin ilmî ve tasavvufî şahsiyeti, aynı aile içinde medrese tahsili, vaaz, eser telifi ve tekke terbiyesinin birlikte yürüdüğü bir çevrede teşekkül etti.
Çocukluğunda Kur’an, sarf ve nahiv dersleri aldı. Babasının vefatından sonra annesi ve kardeşleriyle birlikte, III. Mehmed’in daveti üzerine İstanbul’a gelen dayısı Abdülmecid Sivâsî’nin yanına yerleşti. İstanbul’da devrin âlimlerinden zâhirî ilimleri okurken tasavvuf terbiyesini doğrudan Abdülmecid Sivâsî’den aldı. Kaynakların “üç yaşında Şemseddin Sivâsî’nin nazarına mazhar olduğu” şeklindeki kaydı, aile geleneğinin menkıbevî hafıza katmanıdır.
İlim tahsili, kırk erbain ve hilâfet
Yirmili yaşlarına varmadan telife başladığı, Arapça ve Türkçe eserler kaleme aldığı bildirilir. Sefîne, onun aralıksız kırk erbain çıkardığını aktarır. Bir erbain kırk günlük yoğun halvet ve riyâzet devresidir; kırk erbain hesabı 1600 güne ulaşır. Bu sıra dışı kayıt, onun Sivâsiyye içindeki ağır mücâhede ve inziva terbiyesinin hafızadaki karşılığıdır. Abdülmecid Sivâsî’den hilâfet aldıktan sonra vaaz ve irşad göreviyle Midilli’ye gönderildi.
Midilli’de deniz ümerasından Bâlîzâde Hasan Bey’in yaptırdığı cami ve zâviyede hizmet etti. Bu dönem, onun İstanbul’daki aile ve tekke çevresinden bağımsız olarak ilk irşad tecrübesidir. Daha sonra İstanbul’daki Mehmed Ağa Tekkesi’nin meşihatı boşalınca Şeyhülislâm Hocazâde Esad Efendi’nin düzenlemesiyle 1030/1621’de İstanbul’a çağrıldı.
Mehmed Ağa Tekkesi ve Nûriyye kolu
Abdülahad Nûrî, Eyüp Nişancası civarındaki Mehmed Ağa Tekkesi’nde yaklaşık otuz yıl irşad hizmeti yürüttü. 1033/1624’te mürşidi ve dayısı Abdülmecid Sivâsî’nin kızıyla evlenerek aynı zamanda ona damat oldu. Bu tekke, yalnız zikir yapılan bir yapı değil; vaaz, hadis, tefsir, rüya tabiri, halife yetiştirme ve eser telifinin bir arada sürdüğü şehirli bir eğitim merkeziydi.
Halvetiyye’nin Şemsiyye-Sivâsiyye hattı onunla birlikte İstanbul’da yeni bir kurumsal genişlik kazandı. Kaynaklarda bu irşad çevresi Nûriyye diye anılır. Nûriyye’yi bütün Sivâsiyye’den kopuk yeni bir tarikat gibi değil, Abdülahad Nûrî’nin şahsiyeti, halifeleri ve Mehmed Ağa Tekkesi etrafında belirginleşen Sivâsî kolu olarak okumak gerekir.
Selâtin camilerinde vaaz ve şehir hayatı
Abdülahad Nûrî’nin etkisi tekke duvarlarıyla sınırlı kalmadı. Sultan Ahmed Camii’nin açılışında bulundu; açılış merasiminde Aziz Mahmud Hüdâyî hutbe okurken, Abdülahad Nûrî nasihat etti ve İsmail Rûmî Kadirî zikrini yürüttü. 1045/1635’ten itibaren Fatih, Bayezid ve Ayasofya başta olmak üzere selâtin camilerinin kürsülerinde vaaz verdi. Kaynaklar onun Beyzâvî tefsirini takip ederek düzenli tefsir dersleri yaptığını bildirir.
Bu görevler onu XVII. yüzyıl İstanbul’unda tekke, cami, medrese ve saray çevrelerinin kesiştiği bir konuma yerleştirdi. Vaazları geniş kitlelere ulaştı; fakat bu görünürlük aynı zamanda devran, cehrî zikir, semâ, türbe ziyareti ve sûfîlerin bazı inanç ve uygulamalarını hedef alan Kadızâdeli eleştirilerinin yoğunlaştığı döneme rastladı.
Kadızâdeliler tartışması ve Sünnî tasavvuf müdafaası
Abdülahad Nûrî’nin eserlerinin önemli bir bölümü, çağındaki dinî tartışmalara ilmî cevap vermek için yazıldı. Devranın cevazı, zikrin fazileti, vefat edenlere amellerin sevabının bağışlanması, tayy-i mekân, velîlerin tasarrufu ve Hz. Peygamber’in ebeveyninin iman üzere bulunması gibi meseleleri âyet, hadis, fıkıh, kelâm ve tasavvuf kaynaklarıyla ele aldı. Onun tavrı, tasavvufî uygulamayı şeriatın dışında değil Sünnî ilim geleneği içinde savunmaktı.
Risâle fî hakkı devrâni’s-sûfiyye, semâ ve devran tartışmasına; Te’dîbü’l-mütemerridîn Hz. Peygamber’in anne ve babasına ilişkin tartışmaya; Huccetü’l-vidâd ve hiccetü’l-fuâd ise ilâhî sevgiye ayrılmıştır. Sonuncusu 1033/1624’te Arapça yazılmış, mukaddime ve üç bölüm halinde Allah’ın kula ve kulun Allah’a sevgisini tefsir, hadis ve sûfî şiiri üzerinden incelemiştir.
Tasavvuf anlayışı
Öğretisinin merkezinde sünnete bağlılık, zikir, muhabbet, tevhid, insanın nefsini arındırması ve mürşid terbiyesi vardır. Mir’âtü’l-vücûd ve mirkātü’ş-şühûd ile Risâle fî beyâni merâtibi ma‘rifeti’r-Rahmân gibi eserlerinde varlık, müşâhede ve mârifet mertebelerini açıklar. Risâle-i hazarât-ı hams, varlığın ve tecellinin beş mertebesini ele alır; eserin Abdülganî en-Nablusî tarafından şerh edilmesi, metnin İstanbul dışındaki tasavvuf çevrelerinde de okunduğunu gösterir.
Onun zühd anlayışı toplumsal hayattan kaçış değildi. Vaaz, infak, müridlerin rüyalarını dinleme, cami dersleri ve tekke hizmeti günlük düzeninin parçalarıydı. Hamzavî çevrelere sert biçimde karşı çıkan Abdülmecid Sivâsî’den farklı olarak Oğlanlar Şeyhi İbrahim Efendi’yi himaye etmesi, ihtilaflı sûfî çevrelere karşı daha koruyucu bir tavır alabildiğini gösterir.
Günlük irşad ve ibadet düzeni
Sefîne’nin aktardığı ayrıntılı programa göre gecenin bir bölümünü uykuyla geçirir, teheccüd ve tesbih namazlarını kılar, dervişleriyle zikir ve zaman zaman sabaha kadar devran ederdi. Sabah evradından sonra işrak ve duha namazlarını kılar; müridlerin rüyalarını dinler, yorumlar ve gelen ziyaretçilerle görüşürdü. Öğleden sonra mütalaa, murakabe ve tefekküre vakit ayırırdı.
Vaaza giderken yanındaki dervişlere yoksullara dağıtılmak üzere para taşıtır, yol boyunca karşılaştığı ihtiyaç sahiplerine yardım ettirirdi. Bazı rivayetlerde cübbe ve hırkasını dahi vererek tekkeye döndüğü anlatılır. Bu kayıtlar, ibadet ve irşadın yanında infakı onun şehir içindeki hizmet anlayışının temel unsurlarından biri olarak gösterir.
Eserleri
Kaynaklar ona otuzdan fazla eser nispet eder. Yazma nüsha ve akademik çalışmalarla belirginleşen başlıca eserleri şunlardır:
- Dîvân-ı İlâhiyyât veya Risâle-i İlâhiyyât
- Huccetü’l-vidâd ve hiccetü’l-fuâd
- Mir’âtü’l-vücûd ve mirkātü’ş-şühûd
- Risâle-i hazarât-ı hams
- Risâle fî hakkı devrâni’s-sûfiyye
- Te’dîbü’l-mütemerridîn
- Risâle fî beyâni merâtibi ma‘rifeti’r-Rahmân
- Hikmetü’t-teâruz fî sûreti’t-tenâkuz
- Silsilenâme ve muhtelif akaid, zikir, velâyet ve âhiret risaleleri.
Eser listesindeki ad farklılıkları, aynı risalenin farklı kütüphane kataloglarında değişik başlıklarla kaydedilmesinden kaynaklanabilir. Bu nedenle sayı vermekten çok nüshası ve konusu doğrulanan metinler esas alınmalıdır.
Şairliği ve Dîvân-ı İlâhiyyât
Şiirlerinde Nûrî mahlasını kullandı. Dîvân’ı kaside, gazel, murabba, muhammes, müseddes, terciibent, kıta ve koşma gibi farklı nazım şekillerini bir araya getirir. Yunus Emre çizgisini hatırlatan açık Türkçe ile klasik şiirin kelime ve mazmunlarını birlikte kullanır. Şiirin amacı yalnız estetik değil; tevhid, muhabbet, zikir ve sülûk öğretisini mecliste okunabilir, bestelenebilir ve hatırlanabilir bir dile dönüştürmektir.
Semâdan sırr-ı tevhîdi duyan gelsin bu meydana
Derûn içre bugün Allah diyen gelsin bu meydana
Bu ilâhînin söylendiği yer konusunda kaynaklar farklı anlatılar verir: Sultan Ahmed Camii rivayeti yanında Ayasofya kürsüsü ve Aziz Mahmud Hüdâyî’nin vefatından sonraki tarih de zikredilir. Şiir kesin bir tarihî sahnenin delili olarak değil, Nûrî’nin vaaz ve tevhid meclisi dilinin güçlü örneği olarak sunulur.
Halifeleri ve irşad ağı
Abdülahad Nûrî çok sayıda halife yetiştirdi. Bülbülcüzâde Abdülkerim Fethî Efendi, Nazmî Mehmed Efendi, Esircizâde Şeyh Hüseyin Efendi, Ümmî Sinânzâde Ced Hasan Efendi, Nefesanbârî Osman Efendi ve Çağalı Hamza bu çevrede öne çıkan isimlerdendir. Halifeleri İstanbul’daki cami ve tekkelerin yanı sıra Anadolu ve Rumeli’ye uzanan bir irşad ağı meydana getirdi. Oğlu Şeyh Mustafa Efendi de Mehmed Ağa Zâviyesi postunu sürdürdü.
Bu isimlerin her biri aynı ölçüde doğrudan halife değildir; bazı kaynaklarda sohbet, hilâfet ve kurumsal post ilişkileri birbirine karışır. Bu yüzden sitedeki kişi ağı yalnız açıkça doğrulanan mürşid-talebe bağlarını gösterecek, daha gevşek çevre ilişkileri ayrı notlarla sunulacaktır.
Vefatı, cenazesi ve türbesi
1061 yılı Safer ayının ilk cuma günü, 4 Ocak 1651’de ikindi vaktinde İstanbul’da vefat etti. Kaynaklar, cenazesine dervişler, âlimler ve devlet ricâlinden çok kalabalık bir topluluğun katıldığını; namazının Sultan Ahmed Camii şeyhi Aziz Mahmud Hüdâyîzâde Abdülbâkī Efendi tarafından kıldırıldığını aktarır. Mehmed Ağa Tekkesi’ndeki özel bölümüne defnedildi; daha sonra kabri üzerine türbe yapıldı.
Vefatından sonra hakkında çok sayıda mersiye ve tarih manzumesi söylendi. Türbesi, çilehanesi, tekke âyini ve halifeleri İstanbul’un Sivâsî-Nûrî hafızasını uzun süre canlı tuttu. Bu kurumsal miras, Abdülahad Nûrî’yi yalnız XVII. yüzyılın meşhur bir vâizi değil, İstanbul Halvetîliğinin sonraki yüzyıllarını etkileyen merkez şahsiyetlerden biri yapar.
Kaynakları okuma ilkesi
Doğum, görev, eser ve vefat bilgileri çağdaş araştırmalarla ve tabakat kaynaklarıyla karşılaştırılmıştır. Kırk erbain, kandillerin yanması, kerametler ve defin sırasında görülen olağanüstü haller ise gelenek içi hafıza olarak menkıbe katmanında değerlendirilir. Böylece tarihî şahsiyet, müellif kimliği ve menkıbevî hatıra birbirine karıştırılmadan birlikte okunabilir.