Çiştiyye

Çişt'ten Ecmîr'e

Tarikatın adı bugünkü Afganistan'daki Çişt kasabasından gelir. Ebû İshak Şâmî ve Çişt şeyhleri erken silsileyi oluşturur; Muînüddin Hasan Çiştî ise yolu XII. yüzyıl sonu ile XIII. yüzyıl başında Ecmîr'de kalıcı Güney Asya kurumuna dönüştüren başlıca pîrdir.

Ana şeyhler zinciri

Hindistan'daki yakın omurga Muînüddin Çiştî, Kutbüddin Bahtiyâr Kâkî, Ferîdüddin Mes‘ûd Genc-i Şeker, Nizâmeddin Evliyâ ve Nasîrüddin Çırâğ-ı Dehlî üzerinden izlenir. Bu zincir, her bölgesel hankahın tek merkezden idarî emir aldığı anlamına gelmez.

Hankah ve hizmet

Çiştî hankahı sohbet, zikir ve çilenin yanında yolcu, yoksul ve misafire açık mutfak ve barınma merkeziydi. İlk şeyhler siyasî iktidara ve devlet vakıflarına mesafeyi mânevî bağımsızlığın şartı saydı; taşra döneminde bazı şeyhler yerel hanedanlarla ilişki kurdu.

Semâ ve kavvâlî

Cehrî ve hafî zikir, murakabe, çile ve semâ temel uygulamalardandır. Şiir ve musikinin yer aldığı semâ meclisi “kavvâlî” repertuvarının tarihî zeminlerinden biridir; bugünkü bütün sahne kavvâlîleri hankah âyiniyle özdeş değildir.

Dört tarih dönemi

Kaynaklar tarihi büyük şeyhler dönemi (yaklaşık 1200-1356), taşra hankahları, XV. yüzyıldan itibaren Sâbiriyye'nin gelişimi ve XVIII. yüzyılda Nizâmiyye'nin yeniden teşkilatlanması şeklinde tasnif eder. Muhammed b. Tuğluk'un şeyhleri taşraya yerleştirmesi merkezî yapıyı zayıflattı.

Sâbiriyye ve Nizâmiyye

Sâbiriyye Alâeddin Ali Ahmed Sâbir'e nispet edilir; Abdülkuddûs Gengûhî ve Hacı İmdâdullah üzerinden geniş ulemâ çevrelerine ulaştı. Nizâmeddin Evliyâ nispetini taşıyan Nizâmiyye, Şah Kelîmullah Cihânâbâdî'nin XVIII. yüzyıldaki ihyasıyla yeni merkezî canlılık kazandı.

Metin geleneği

Melfûzât, yani şeyh sohbetlerinin yazıya geçirilmesi Çiştî tarihinin temel kaynak türüdür. Emîr Hasan Dihlevî'nin Nizâmeddin Evliyâ sohbetlerini derlediği Fevâidü'l-fuâd başlıca örnektir. Divan, mektûbât, menâkıbnâme ve şiirler kaynak bağlamları ayrılarak kullanılır.