Muînüddin Hasan Çiştî

Hayatı ve görüşleri hakkında kendi dönemine ait herhangi bir kayıt mevcut değildir. Ona atfedilen Gencü'l-esrâr, Delîlü'l-ârifîn ve Dîvân-ı Muîn adlı eserler sonradan uydurulmuştur.

Onunla ilgili en eski bilgiler, müridlerinden Şeyh Hamîdüddin es-Sûfî'nin torunu tarafından derlenmiş sohbetlerden meydana gelen Sürûrü's-sudûr ile Siyerü'l-evliyâ adlı eserlerde bulunur; ancak bunlar da hayatına dair çok az bilgi ihtiva eder. Bu konudaki ilk ayrıntılı bilgi XVI. yüzyılda yaşayan Cemâlî tarafından verilmiştir; onun eseri, hakkındaki menkıbelerin gelişimini izleme bakımından değerli olmakla birlikte güvenilir tarihî bilgi açısından hayli zayıftır.

Yani bugün anlatılanların büyük kısmı, vefatından yüzyıllar sonra derlenmiş menâkıb malzemesidir.

Muhtemelen 537'de (1142) Sicistan'da doğdu; bu sebeple Siczî nisbesiyle de anılır. Ergenlik çağında babasını kaybetti.

Sicistan'ın Guz Türkleri tarafından yağmalanması onda ciddi bir moral çöküntüsüne yol açtı. Bunun üzerine babasından miras kalan un değirmeni ile meyve bahçesini satıp kendisini gezginciliğe verdi; Semerkant ve Buhara'ya giderek devrin önde gelen âlimlerinden tahsil gördü. Bir mülkün elden çıkarılmasıyla başlayan bu yolculuk, onu Nîşâbur yöresindeki Hârûn kasabasında Hâce Osman el-Hârûnî'ye ulaştıracaktır.

Şeyhinin diğer müridleri gibi o da, silsilesinde yer alan Hâce Ebû İshak eş-Şâmî'nin yerleştiği Herat yakınlarındaki Çişt köyüne nisbetle Çiştî nisbesini kullandı. Ebû İshak eş-Şâmî bu köye şeyhi Mimşâd ed-Dîneverî'nin emriyle yerleşmişti.

Tarikatın silsilesi Ebû İshak eş-Şâmî, Mimşâd ed-Dîneverî, Emînüddin Ebû Hubeyre Basrî, Sedîdüddin Huzeyfe el-Mar'aşî, İbrâhim b. Edhem, Fudayl b. İyâz, Abdülvâhid b. Zeyd, Hasan-ı Basrî ve Hz. Ali vasıtasıyla Hz. Peygamber'e ulaşır. Çiştiyye'nin Hindistan öncesi tarihi hakkında ise kaynaklarda yeterli bilgi yoktur.

Siyerü'l-evliyâ'da nakledilen bazı sözleri onun sempatik, hoşgörülü ve insanlara sevgiyle yaklaşan bir kişiliğe sahip olduğunu gösterir.

Bu kişilik yanında benimsemiş olduğu vahdet-i vücûd anlayışının da halkla çok yakın ilişkiler kurmasında büyük tesiri olduğu belirtilir. Çok sayıda insanın dergâhına koştuğu bilinmekte, buna karşılık Ecmîr'deki ikametinin Prithivi Raj ve kast mensubu Hindûlar'ca hiç de hoş karşılanmadığı kaydedilmektedir.

İltutmış'ın hükümdarlığı döneminde (1210-1235) Delhi'yi iki defa ziyaret etmiş, ancak siyasî güç merkezinden kendisini uzak tutarak kır kesiminde faaliyet göstermeyi tercih etmiştir.

Yabancılara kuşku ile bakan bir yönetimin gözetimi altında nasıl bir yöntemle çalıştığını ayrıntılarıyla veren sıhhatli bilgiler mevcut değildir; bilinen, saraya yaklaşmak yerine taşrada kalmayı seçtiğidir. Halifelerinden Hamîdüddin Sivâlî'nin de şehir merkezleri yerine kırsal kesimde irşadı sürdürmesi bu tercihin tarikatta devam ettiğini gösterir.

Kendi maddesinde, Gürîler'in Ecmîr'i fethinden önce şehre ulaştığı kaydedilir. Ecmîr şehrini anlatan kayıtta ise, Kutbüddin Aybeg'in yönetimi düzenlediği yıllarda "muhtemelen Muhammed Gürî'nin beraberinde gelerek buraya yerleşen" kişi olarak tanıtılır.

İki kayıt, fetihten önce mi sonra mı geldiği konusunda ayrılmaktadır; ikisi de olduğu gibi bırakılmıştır. Birleştikleri nokta ise şudur: Hindûlar'ca kutsal tanınan bu şehri müslümanlar için de dinî bir merkez haline getirmiştir.