Şeyh Muslihuddin Mustafa Vefâ

Vefâ, İbnülvefâ, İbn Vefâ, Vefâzâde, Ebü’l-Vefâ gibi lakaplarla anılır; ancak şiirlerinde mahlas olarak kullandığı “Vefâ” diğerlerinden daha çok yaygınlık kazanmıştır. İbn Vefâ lakabını annesinin adı olan Vefâ’dan aldığı kaydedilir.

Konya Meram’da onun adına yaptırılan caminin 875 (1470-71) tarihli vakfiye sûretinde tam adından sonra yer alan “eş-şehîr bi-veled-i Vefâ” kaydının dedesi hakkında olduğu, dolayısıyla Vefâzâde lakabının dedesinden geldiği de ileri sürülmüştür. Ebü’l-Vefâ lakabının Vefâ adında bir oğlu olduğu için mi yoksa övgü amacıyla mı söylendiği belli değildir. Bazı müelliflerin babası olarak kaydettiği Hacı Yahyâ aslında dedesidir; Lâmiî Çelebi, kendisinin bir kitabın kapağına künyesini “Mustafa b. Ahmed es-Sadrî el-Konevî el-Med‘uv bi-Vefâ” şeklinde kaydettiğini söyler.

Ölümünün ardından Zeyniyye tarikatında Vefâiyye adıyla anılan bir kol meydana gelmiştir. Bu kolda onun tertip ettiği evrâd okunmuş; diğer zikirlerin yanı sıra yine onun ihdas ettiği Allah, vâhid, ahad, samed isimlerinin zikriyle soldan sağa dönerek icra edilen ve “Şeyh Vefâ devri” diye bilinen zikir şekli uygulanmıştır.

Kendisinden sonra yerine halifesi Şeyh Ali Dede geçmiş, Vefâiyye silsilesi Dâvud Vefâî Rûmî ve Abdüllatif Vefâî Rûmî gibi diğer halifeleri vasıtasıyla devam etmiştir.

İhdas ettiği zikir tarzına karşı çıkan Şeyhülislâm Molla Gürânî ile arasında bazı ihtilâfların meydana geldiği rivayet edilir. Ayrıca Hanefî olduğu halde kıldırdığı namazlarda Şâfiîler gibi besmeleyi açıktan okuması ve celse-i istirâhate oturması, başta Molla Gürânî olmak üzere bir grup âlimin itirazıyla karşılaşmıştır.

Ancak şeyhi savunan müridi Sinan Paşa, onun müctehid seviyesinde bir âlim olduğunu söyleyerek ulemâyı itirazdan vazgeçirmiştir.

İstanbul’da Fâtih Sultan Mehmed’den büyük yardım ve destek görmüştür. Sadrazam Karamânî Mehmed Paşa ve diğer devlet adamları nezdinde de büyük itibarı olduğu, sadrazam başta olmak üzere birçok devlet adamının kendisine vefk hazırlattığı nakledilir; Karamânî Mehmed Paşa’nın kabir taşını da onun hazırladığı belirtilmektedir.

Fâtih Sultan Mehmed ve II. Bayezid ile hiç görüşmediğine dair kaynaklarda yer aldığı ileri sürülen bilgi bir yanlış anlamadan kaynaklanmaktadır: sultanlarla görüşmemesi, mensup olduğu Zeyniyye tarikatının prensipleri gereği halvette bulunduğu dönemlerle sınırlıdır. Nitekim Fâtih’in cenaze namazını kıldırdığı ve bu cenazeye II. Bayezid’in de katıldığı bilinmektedir. Bununla birlikte Fâtih’e nisbetle II. Bayezid ile daha mesafeli bir ilişki içinde bulunduğu, sadrazamla olan yakınlığı sebebiyle de II. Bayezid döneminde hem kendisinin hem Zeyniyye tarikatının Fâtih devrinde İstanbul’da elde ettiği nüfuzun giderek zayıfladığı söylenebilir.

Kaynaklar onun zâhir ve bâtın ilimlerine vâkıf, hatta müctehid seviyesinde olduğunu; mûsiki ve astronomi alanlarında, ayrıca vefk hazırlamakta mahareti bulunduğunu kaydeder. Buna karşılık tahsil dönemi ve hocaları hakkında bilgi vermezler.

Sadrazam başta olmak üzere birçok devlet adamının kendisine vefk hazırlattığı nakledilir. Astronomi ve takvim bilgisi Rûznâme ile Melhame adlı eserlerinde, mûsiki terimlerine hâkimiyeti ise Sâz-ı İrfân’da görülür.

Zeyniyye şeyhi olmakla birlikte tarikat silsilelerinden birinin Ebü’l-Vefâ’nın şeyhi Muhammed eş-Şenbekî ile Ebû Bekir el-Hevvârî’ye ulaşması dikkat çekici bulunmuştur.

Bu bağlantının, Âşıkpaşazâde ve Seyyid Velâyet gibi Vefâî geleneğine mensup şeyhlerin Anadolu’da yaygın diğer tarikatlar varken neden özellikle aynı kökten gelen Zeyniyye’yi tercih ettiklerini daha anlamlı hale getirdiği belirtilir.