ŞEYHÜ’L-İSLÂM ZENBİLLİ ALİ EFENDİ

Şekåik Tercümesi'ne göre padişah onunla görüşüp konuşmak istemiş, Ali Cemâlî Efendi "Selâtîn ile mülâkat ebgaz-ı mubâhâttır" diyerek bunu kabul etmemiş, padişah yine de ona Bursa'da Hudâvendigâr (Kaplıca) Medresesi müderrisliğini vermiştir. Buna karşılık Hoca Sâdeddin ve Atâî onun Amasya müftülüğüne gönderildiğini yazar; bu ikinci bilginin daha doğru olduğu söylenebileceği belirtilir. Muhtemelen II. Bayezid onu, saltanata gelmesinde etkili rol oynayan Cemâlî ailesinden Çelebi Halîfe'nin (Cemâl-i Halvetî) oturduğu Amasya'ya özellikle yollayıp şeyhine bağlılığını göstermek istemiştir.

Amasya müftülüğünden sonra Bursa'da Hudâvendigâr Medresesi'ne, ardından Bursa Sultâniyesi'ne (Yeşilcami Medresesi) tayin edilmiştir. Mecdî, Bursa'da müderrisliği sırasında kendisi istemediği halde şehrin müftülüğünün de ona verildiğini yazar. 1486'da Amasya Beyazıt Medresesi'nin inşası tamamlanınca müderrislik göreviyle yeniden oraya gitmiş ve Amasya müftülüğünü de üstlenmiştir.

Semâniye müderrisliği görevinde iken amcazadesi Çelebi Halîfe ile birlikte hacca gitmiştir. Mekke'de bazı karışıklıkların çıkması üzerine bir yıl Mısır'da beklemek zorunda kalmış ve hac vazifesini ancak ertesi yıl yerine getirebilmiştir.

Kendisi Mısır'da iken İstanbul müftüsü Efdalzâde Hamîdüddin Efendi vefat etmiş (908/1503), müftülük ona verilmiş, dönünceye kadar fetva yetkisi Sahn-ı Semân müderrislerine bırakılmıştır. Muhtemelen 910 (1504) yılının ortalarına doğru İstanbul'a gelerek fetva makamına oturmuştur. II. Bayezid buna ilâveten 911'de (1505-1506) İstanbul'da yaptırdığı medresenin müderrisliğini haftada bir gün ders okutmak üzere 50 akçe ile kendisine vermiş, ayrıca 912'de (1506-1507) Osmanlı ülkesinin değişik yerlerindeki hayratının vakıflarına nâzır tayin etmiştir. Bundan sonra Beyazıt Medresesi müderrisliğiyle II. Bayezid'e ait evkafın nezâret cihetinin, şeyhülislâmlığa dönüşecek olan İstanbul müftülerine verilmesi âdet haline gelmiştir.

II. Bayezid'in ardından tahta çıkan Yavuz Sultan Selim de onu saltanatı süresince müftülük görevinde bırakmış, Kanûnî Sultan Süleyman döneminde de ölümüne kadar bu görevde kalmıştır. Bir kayıtta müftülük süresinin yirmi dört yıla ulaştığı, bir başka kayıtta ise "II. Bayezid ve Yavuz Sultan Selim devrindeki yirmi üç yıllık (1503-1526)" dönem olduğu belirtilir; iki rakam birleştirilmemiştir.

Kurumun beş asırlık tarihi boyunca 131 müftü ve şeyhülislâmın görev yaptığı, ortalama sürenin üç buçuk yıl olduğu düşünüldüğünde bu sürenin istisnaî olduğu görülür; kaynaklar Ebüssuûd Efendi ile Zenbilli Ali Efendi'yi çok uzun müddet görev yapan iki isim olarak birlikte anar.

XVI. yüzyıl başlarında Zenbilli Ali Efendi'nin meşihat dönemi, şeyhülislâmın yetki ve sorumlulukları açısından bir dönüm noktası kabul edilir. Bu devirde şeyhülislâmlar bazı yeni sorumluluklar yüklenmiştir: II. Bayezid'in İstanbul'da inşa ettirdiği medresede şeyhülislâmların ders vermesi şart koşulmuş, ayrıca Beyazıt Külliyesi'nin nezâreti de onlara verilmiştir.

Tayin usulü bakımından da devri geçiş dönemidir. XVI. yüzyılda Rumeli kazaskerliğinden şeyhülislâmlığa geçiş âdet halini almışken Zenbilli Ali Efendi müderrislikten azledildiği sırada, 1503'te müftü ve yeni yapılan İstanbul Beyazıt Medresesi'ne müderris tayin edilmiştir. Doğrudan Rumeli kazaskerliğinden bu makama tayin edilen ilk âlim ise Ebüssuûd Efendi'dir. İstanbul müftülüğü makamının dinî kontrolü sağlayacak biçimde vezîriâzamlık makamı gibi bir şekle bürünmesinin ilk önemli adımları Zenbilli Ali Efendi'nin görevi sırasında atılmıştır.

929'da (1523) iş göremeyecek kadar hasta olunca Kanûnî Sultan Süleyman onu şeyhülislâmlıkta bırakmış, yerine bir nâib tayin etmesini istemiş; o da Şeyh Bahâeddinzâde Muhyiddin Mehmed'i nâib tayin etmiştir. Bu durum ölümüne kadar devam etmiştir. Nâiblik uygulamasının tarihini anlatan kayıtlar, imam, hatip, müftü ve hatta şeyhülislâm yerine de nâib tayin edilebildiğini belirtmekle birlikte bu örneğin istisnaî bir uygulama olduğunu vurgular.

Kurumsal sonucu ise daha kalıcı olmuştur: Zenbilli Ali Efendi'nin yaşlı olması ve hastalığı sebebiyle yerine Mehmed Muhyiddin Efendi'nin "kaimmakâm" veya "nâib" olarak seçilmesi, şeyhülislâmlık içerisinde fetva işlemleriyle görevli özel bir bölümün nüvesinin oluşmasına zemin hazırlamıştır.

Kaynaklara göre fıkıh, usul, edebiyat, lugat, nahiv, tefsir ve hadis sahasında otorite sahibi vakur bir ilim adamıydı. Uzun süre fetva makamında kaldığı halde hayatının sonuna kadar tevazuu elden bırakmamış; Risâle-i Hırzü'l-mülûk'teki ifadeye göre insanların işlerini kolaylaştırmaktan zevk almış, fetva almak üzere başvuranların işlerini kısa sürede sonuçlandırmıştır.

Tasavvufî yönü de vardır. Bundan dolayı bazı eserlerde "Sûfî" nisbesiyle kaydedilmiş ve "erbâb-ı hâl, sâhib-i kerâmet" diye gösterilmiştir. Çelebi Halîfe ile İshak Karamânî gibi Halvetiyye şeyhlerinden yakın akrabaları bulunmakla birlikte Zeyniyye tarikatı şeyhi Şeyh Muslihuddin Mustafa'ya intisap etmiştir.