Ara
Menü

Medyeniyye (Şuaybiyye)

Ebû Medyen Şuayb el-Ensârî'nin Endülüs, Fas, Bicâye ve Tilimsân arasında gelişen irşadına nispet edilen; Mağrib'in sonraki tasavvuf yollarını derinden etkileyen erken tarikat.

Tarih, silsile, şahsiyet, mekân ve kaynak ağı
Coğrafi köken
Bicâye ve Tilimsân çevresi, Mağrib
Teşekkül
XII. yüzyıl
Bağlı kol
10

Yolun canlı haritası

Pîrleri, halkaları, kolları ve coğrafî intikali aynı görünümde izleyin.

EL ELE, EL HAKK'AMedyeniyye (Şuaybiyye) Atlası10 şahsiyet10 tarihî kol15 mekânAtlası aç →

Mağrib'in erken tarikat omurgası

Medyeniyye, Ebû Medyen Şuayb b. Hüseyin el-Ensârî'ye nispet edilir ve Şuaybiyye adıyla da bilinir. Endülüs'ten Fas'a, Bicâye'den Tilimsân'a uzanan eğitim ve irşad ağı sebebiyle Kuzey Afrika kaynaklı ilk büyük tarikat teşekküllerinden kabul edilir.

Ebû Medyen'in eğitim dünyası

Ebû Medyen Fas'ta Kur'an, hadis, fıkıh ve tasavvuf okudu; İbn Hirzihim, Ebû Abdullah ed-Dekkāk ve Ebû Ya‘zâ gibi hocalardan faydalandı. Kuşeyrî'nin er-Risâle'si, Muhâsibî'nin er-Riâye'si ve Gazzâlî'nin İhyâ'sı onun şeriat, ahlâk ve tasavvuf bütünlüğünü kuran metinlerdi.

Usul

Tevhid, tevekkül, helâl kazanç, hizmet, tevazu ve şöhretten sakınma öne çıkar. Cehrî zikir esastır. Yemekten sonra iki rek‘at nâfile namaz kılmak ve halvette “Lâ ilâhe illallāhü vahdehû lâ şerîke leh...” virdini okumak kaynaklarda Medyenî âdâbı arasında gösterilir.

Halifeler ve yayılma

Abdürrâzık el-Cezûlî, Abdürrahîm el-Kınâî, Abdüsselâm b. Meşîş ve Ebü'l-Haccâc el-Uksurî gibi halife ve devam halkaları yolun Mağrib, Mısır ve daha geniş Afrika coğrafyasındaki tesirini taşıdı.

Şâzeliyye ve İbnü'l-Arabî

Abdüsselâm b. Meşîş üzerinden Ebü'l-Hasan eş-Şâzelî'ye uzanan hat, Medyenî mirasın Şâzeliyye içindeki güçlü devamıdır. İbnü'l-Arabî Ebû Medyen'i doğrudan görmemiş olsa da eserlerinde en çok andığı şeyhlerden biri yapmış, sözlerini ve mânevî tasarrufunu geniş biçimde aktarmıştır.

Kollar ve sonraki dönüşüm

Abbâsiyye, Amûdiyye, Ayderûsiyye, Dücâniyye, Haccâciyye, Mehdâviyye, Meşîşiyye, Meymûniyye/Havâtıriyye, Sebtiyye ve Tâziyye Medyenî nispetle kaydedilir. Şâzeliyye, Ekberiyye, Cebertiyye, Yâfiiyye ve Senûsiyye de bazı tasniflerde kol sayılır; bunlar bağımsız yolların Medyenî tesir veya icazet katmanlarıdır, basit alt şube değildir.

Kurumsal erime, fikrî devam

Medyeniyye'nin müstakil mensup ağı XIX. yüzyıla doğru zayıfladı; buna karşılık öğretisi ve silsileleri Şâzeliyye ve Senûsiyye başta olmak üzere başka yollar içinde yaşamaya devam etti. Kurumun zayıflaması tesirin sona ermesi demek değildir.

Silsile özeti

Yakın tarihî hat Ebû Medyen'in bilinen hocaları, halifeleri ve Mağrib irşad çevresidir. Hasan-ı Basrî, Habîb el-Acemî, Dâvûd et-Tâî, Ma‘rûf-i Kerhî, Serî es-Sakatî, Cüneyd, Rûzbârî ve Ahmed el-Gazzâlî üzerinden kurulan eski silsile varyantı mânevî nispet olarak korunur; bütün halkalar yüz yüze öğretmenlik iddiasına dönüştürülmez.

Bir tekke merkezinden çok, şehirler arasında dolaşan irşad ağı

Ebû Medyen’in yolu Fas’taki tahsil çevresini, Bicâye’deki sohbet halkasını ve Tilimsân’daki ziyaret hafızasını birleştirir. Medyeniyye’nin tarihî gücü tek tip kurumdan değil; ilim, hırka, sohbet, seyahat ve halife bağlarının beraber işlemesinden doğar.

Merkez pîr
Ebû Medyen Şuayb el-Ensârî
Kurucu havza
Fas, Bicâye ve Tilimsân
Başlıca aktarım
Hoca, sohbet, hırka ve halife ağı
Tasnif ilkesi
Tesir ile doğrudan kurumsal devam ayrılır

Fas’tan Bicâye’ye, Tilimsân’dan geniş bir tesir alanına

Bu güzergâh eksiksiz bir seyahat cetveli değil; Medyenî öğretinin oluşum ve aktarım eşiklerini gösteren araştırma omurgasıdır.

01Tahsil ve hırka çevresi

Fas

Ebû Abdullah ed-Dekkāk, Ali es-Selevî ve Ebû Yaizzâ gibi isimlerle şekillenen çok katmanlı eğitim.

02Sohbet ve irşad merkezi

Bicâye

İlim, zühd ve sohbetin geniş bir talebe çevresine dönüştüğü şehir durağı.

03Vefat ve ziyaret hafızası

Tilimsân

594/1198’de vefatın ardından Sîdî Bû Medyen külliyesi etrafında kalıcılaşan hafıza.

04Halifeler yoluyla yayılım

Mağrib ve Mısır

Abdürrezzâk el-Cezûlî, Abdürrahîm el-Kınâî ve Ebü’l-Haccâc el-Uksurî çevreleri.

05Fikrî ve mânevî tesir

Endülüs ve Şâzelî çevre

İbnü’l-Arabî’nin aktarımları ile Abdüsselâm b. Meşîş üzerinden görülen geniş tesir alanı.

İlim, amel ve sohbet aynı terbiyenin parçaları

01

Tevhid ve tevekkül

Tevhid yalnız nazarî bir bahis değil; kulun iradesini, güvenini ve gündelik davranışını dönüştüren bir hâl olarak okunur.

02

Sohbet ve hizmet

Şeyh çevresi ders, sohbet, misafir ağırlama ve toplumsal ilişki üzerinden oluşur; sonradan kurulan tekke kalıpları erken döneme taşınmaz.

03

Şiir ve söz hafızası

Ebû Medyen’e nispet edilen söz ve şiirler farklı nakil katmanlarında korunur; her dolaşım metni doğrudan müellif nüshası sayılmaz.

04

Çoklu nispet

Şâzelî, Ekberî, Mağribî ve sonraki bölgesel geleneklerle temas; tek ve kesintisiz idarî silsile iddiasına dönüştürülmez.

Aynı gövdede farklı bağ türleri

Kol adları eş büyüklükte teşkilatlar değildir. Doğrudan halife, şahıs nispeti, bölgesel zâviye ve sonraki tasnif birbirinden ayrılarak sunulur.

Zâviye, türbe, yazma ve şehir hafızası

Medyeniyye’nin maddî izi standart bir tarikat kıyafeti kataloğundan çok; irşad mekânları, ziyaret yapıları, yazma eserler ve bölgesel hafıza üzerinden takip edilir.

MEKÂN

Sîdî Bû Medyen Külliyesi

Tilimsân’daki türbe, cami ve medrese çevresi farklı dönemlerin mimarî ve ziyaret katmanlarını bir araya getirir.

ZÂVİYE

Bicâye irşad çevresi

Ebû Medyen’in ders ve sohbet halkasının şehir içindeki tarihî izi, sonraki yapı adlarıyla ihtiyatla eşleştirilir.

METİN

Şiir, hikem ve menâkıb

Yazmalar ile geç derlemeler, sözlerin dolaşımını gösterir; metin nispetleri nüsha tarihiyle birlikte değerlendirilir.

ZİYARET

Mağrib’den Yukarı Mısır’a

Halife türbeleri ve mescidler Medyenî hafızanın farklı coğrafyalarda yerelleşmesini görünür kılar.

Pîrden yayılma ve kurumsallaşma duraklarına

Tarihî durak

Ebû Medyen'in Fas'taki ilim ve tasavvuf tahsili

Ebû Medyen'in Fas'taki ilim ve tasavvuf tahsili

Tarihî durak

Ebû Medyen'in Bicâye'deki irşad halkasının gelişmesi

Ebû Medyen'in Bicâye'deki irşad halkasının gelişmesi

Tarihî durak

Ebû Medyen'in Ubbâd'da vefatı

Ebû Medyen'in Ubbâd'da vefatı

vefat

Abdülazîz el-Mehdevî’nin vefatı

Ebû Medyen çevresinin Tunuslu şeyhi Abdülazîz el-Mehdevî 621/1224 yılında vefat etti.

Tarihî durak

Abdüsselâm b. Meşîş'in vefatı ve Şâzelî hattının belirginleşmesi

Abdüsselâm b. Meşîş'in vefatı ve Şâzelî hattının belirginleşmesi

Tarihî durak

Ebü'l-Haccâc el-Uksurî'nin vefatı

Ebü'l-Haccâc el-Uksurî'nin vefatı

Tarihî durak

Sîdî Bû Medyen Camii ve Ubbâd külliyesinin Merînî döneminde gelişmesi

Sîdî Bû Medyen Camii ve Ubbâd külliyesinin Merînî döneminde gelişmesi

11151198

Ebû Medyen Şuayb el-Ensârî

Ebû Medyen Şuayb el-Ensârî (ö. 594/1198), Endülüs’ten Fas ve Bicâye’ye uzanan ilim–irşad yolculuğuyla Medyeniyye çevresini kuran; Şâzeliyye, İbnü’l-Arabî ve bütün Mağrib tasavvufu üzerinde kalıcı tesir bırakan sûfîdir.

Kişi dosyasını aç →
??

Ebû Abdullah Muhammed ed-Dekkāk es-Sicilmâsî

Ebû Abdullah Muhammed ed-Dekkāk es-Sicilmâsî, XII. yüzyılda Sicilmâse ile Fas arasında yaşayan, Murâbıt baskısını gören ve Ebû Medyen’in hırka ile ilk tasavvuf terbiyesinde yer alan Mağrib sûfîsidir.

Kişi dosyasını aç →
?1196

Ebû Muhammed Abdürrezzâk el-Cezûlî

Ebû Muhammed Abdürrezzâk el-Cezûlî (ö. 592/1196), Ebû Medyen'in önde gelen Mağribî halifesi; Medyenî irşadı İskenderiye ve Yukarı Mısır'a taşıyan, Ebü'l-Haccâc el-Uksurî'yi yetiştiren sûfîdir.

Kişi dosyasını aç →
11271196

Abdürrahîm el-Kınâî

Abdürrahîm el-Kınâî (1127–1196), Mağrib’de yetişip Ebû Medyen çevresinden aldığı irşadı Kınâ’ya taşıyan; Mâlikî ilmi, helâl kazanç, hizmet ve sohbeti birleştirerek Yukarı Mısır’da kalıcı bir tesir oluşturan âlim ve mürşiddir.

Kişi dosyasını aç →
?1244

Ebü’l-Haccâc Yûsuf el-Uksurî

Ebü’l-Haccâc Yûsuf el-Uksurî (ö. 642/1244), Abdürrahîm el-Kınâî ve Abdürrezzâk el-Cezûlî’den faydalanan; devlet görevini bırakarak Luksor’da geniş bir irşad halkası kuran ve türbesi şehrin dinî hafızasının merkezine dönüşen sûfîdir.

Kişi dosyasını aç →
11301205

Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Ca‘fer es-Sebtî

Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Ca‘fer es-Sebtî (1130–1205), Sebte’den Merakeş’e uzanan ilim ve zühd hayatı, sadakayı tasavvufî ve toplumsal öğretisinin merkezine yerleştirmesi ve Medyeniyye’nin Sebtiyye koluyla tanınan Mağribli fakih ve şeyhtir.

Kişi dosyasını aç →
11501224

Abdülazîz b. Ebû Bekir el-Mehdevî

Abdülazîz el-Mehdevî (yaklaşık 1150–1224), Ebû Medyen çevresinde yetişen, Tunus’ta bir tedris ve sohbet merkezi yöneten; İbnü’l-Arabî’nin Rûhu’l-kuds ve el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye’de özel bir muhatap olarak andığı, Ahmed el-Bûnî’nin de ‘şeyhimiz’ dediği İfrîkiyeli sûfîdir.

Kişi dosyasını aç →
?1273

Ebû Îsâ Saîd b. Îsâ el-Amûdî

Ebû Îsâ Saîd b. Îsâ el-Amûdî, XIII. yüzyılda Hadramut’ta yaşayan; Abdullah es-Sâlih üzerinden Ebû Medyen’in irşad mirasına bağlanan ve Amûdiyye’nin kendisine nispet edildiği sûfîdir.

Kişi dosyasını aç →
14501511

Ali b. Meymûn el-Mağribî

Ali b. Meymûn el-Mağribî (1450–1511), Mağrib’den Hicaz, Suriye, Lübnan ve Bursa’ya uzanan irşad ağıyla Şâzeliyye’nin Anadolu’daki ilk güçlü temaslarından birini kuran; zühd, sünnete bağlılık ve doğrudan terbiye anlayışıyla tanınan sûfî ve âlimdir.

Kişi dosyasını aç →
14471508

Ebû Bekir el-Ayderûs

Fahrüddin Ebû Bekir b. Abdullah el-Ayderûs (851-914/1447-1508), Terîm’den Aden’e yerleşerek Bâ Alevî irşadını liman şehrinin sosyal hayatına taşıyan, Ayderûsiyye’ye adını veren sûfî, şair ve toplum önderidir.

Kişi dosyasını aç →

Âsitâneler, tekkeler, türbeler ve irşad merkezleri

Her mekân kişi ve dönem ilişkisiyle tekil dosyasına bağlanır; yaklaşık veya bilinmeyen konumlar kesin koordinat gibi gösterilmez.

tekke

Ebü'l-Abbâs es-Sebtî Zâviyesi

Muvahhidî Sultanı Ebû Yûsuf el-Mansûr'un 580'de (1184-85) onun adına Merakeş'te yaptırdığı zâviye. Yanında bir de medrese yaptırılmış, ayrıca kendisine bir ev tahsis edilmiştir; bu tarihten sonra burada ders okutmuş ve mürid yetiştirmiştir.

Merakeş · FasMekân dosyasını aç →
turbe

Ebü'l-Abbâs es-Sebtî Türbesi

3 Cemâziyelâhir 601'de (26 Ocak 1205) Merakeş'te vefat edince Tâğzut Kapısı yakınında defnedildi. XVII. yüzyılın başlarında Sa‘dî Sultanı Ebû Fâris b. Ahmed el-Mansûr kabrini yenileyip yanına bir medrese ile cami yaptırdı; daha sonra Filâlî

Merakeş · FasMekân dosyasını aç →
historical_region

Gumâre — doğum ve ilk çevre

Gumâre — doğum ve ilk çevre. Gumâre tarihî bölgesinin yaklaşık merkezidir; doğduğu köyün kesin noktası değildir. Biyografideki yeri Ali b. Meymûn el-Mağribî (1450–1511), Mağrib’den Hicaz, Suriye, Lübnan ve Bursa’ya uzanan irşad ağıyla Şâzel

Gumâre · FasMekân dosyasını aç →
historical_region

Fas — tahsil ve kadılık

Fas — tahsil ve kadılık. Fas şehir merkezi yaklaşık koordinatıdır. Biyografideki yeri Ali b. Meymûn el-Mağribî (1450–1511), Mağrib’den Hicaz, Suriye, Lübnan ve Bursa’ya uzanan irşad ağıyla Şâzeliyye’nin Anadolu’daki ilk güçlü temaslarından

Fas · FasMekân dosyasını aç →
historical_region

Tûzer — Ahmed et-Tebbâsî’ye intisap

Tûzer — Ahmed et-Tebbâsî’ye intisap. Tûzer şehir merkezi yaklaşık koordinatıdır. Biyografideki yeri Ali b. Meymûn el-Mağribî (1450–1511), Mağrib’den Hicaz, Suriye, Lübnan ve Bursa’ya uzanan irşad ağıyla Şâzeliyye’nin Anadolu’daki ilk güçlü

Tûzer · TunusMekân dosyasını aç →
historical_region

Mekke — hac yolculuğu

Mekke — hac yolculuğu. Hac güzergâhının şehir ölçeğindeki işaretidir. Biyografideki yeri Ali b. Meymûn el-Mağribî (1450–1511), Mağrib’den Hicaz, Suriye, Lübnan ve Bursa’ya uzanan irşad ağıyla Şâzeliyye’nin Anadolu’daki ilk güçlü temaslarınd

Mekke · Suudi ArabistanMekân dosyasını aç →
historical_region

Dımaşk Sâlihiyye — ders ve irşad

Dımaşk Sâlihiyye — ders ve irşad. Sâlihiyye semtinin yaklaşık merkezidir. Biyografideki yeri Ali b. Meymûn el-Mağribî (1450–1511), Mağrib’den Hicaz, Suriye, Lübnan ve Bursa’ya uzanan irşad ağıyla Şâzeliyye’nin Anadolu’daki ilk güçlü temasla

Dımaşk Sâlihiyye · SuriyeMekân dosyasını aç →
historical_region

Beyrut — Muhammed b. Arrâk ile karşılaşma

Beyrut — Muhammed b. Arrâk ile karşılaşma. Beyrut şehir merkezi yaklaşık koordinatıdır. Biyografideki yeri Ali b. Meymûn el-Mağribî (1450–1511), Mağrib’den Hicaz, Suriye, Lübnan ve Bursa’ya uzanan irşad ağıyla Şâzeliyye’nin Anadolu’daki ilk

Beyrut · LübnanMekân dosyasını aç →
historical_region

Mecdel Maûş — son ikamet, vefat ve kabir

Mecdel Maûş — son ikamet, vefat ve kabir. Mecdel Maûş yerleşim merkezidir; kabir yapısının kesin parsel koordinatı değildir. Biyografideki yeri Ali b. Meymûn el-Mağribî (1450–1511), Mağrib’den Hicaz, Suriye, Lübnan ve Bursa’ya uzanan irşad

Mecdel Maûş · LübnanMekân dosyasını aç →
cami, türbe ve irşad merkezi

Ebû Medyen'in Bicâye İrşad Çevresi

Tarihî işlev Ebû Medyen'in uzun süre sohbet ve irşad yürüttüğü, çok sayıda halife yetiştirdiği şehir çevresi. Kişinin hayatındaki mekânla daha sonraki mimari inşa, ziyaret ve kurumsal dönemler ayrı okunur.

Bicâye · CezayirMekân dosyasını aç →
cami, türbe ve irşad merkezi

Abdürrahîm el-Kınâî Camii ve Türbesi

Tarihî işlev Medyenî nispetin Yukarı Mısır'daki erken ziyaret ve irşad merkezi. Kişinin hayatındaki mekânla daha sonraki mimari inşa, ziyaret ve kurumsal dönemler ayrı okunur. Yapıyla ilişkili kişi Abdürrahîm el-Kınâî (1127–1196), Mağrib’de

Kınâ · MısırMekân dosyasını aç →
cami, türbe ve irşad merkezi

Ebü'l-Haccâc el-Uksurî Camii ve Türbesi

Tarihî işlev Haccâciyye pîrinin tarihî Luksor dokusu içindeki cami ve ziyaret merkezi. Kişinin hayatındaki mekânla daha sonraki mimari inşa, ziyaret ve kurumsal dönemler ayrı okunur. Yapıyla ilişkili kişi Ebü’l-Haccâc Yûsuf b. Abdürrahîm el

Luksor · MısırMekân dosyasını aç →
cami, türbe ve irşad merkezi

Abdüsselâm b. Meşîş Türbesi

Tarihî işlev Meşîşî-Şâzelî irşad hafızasının Mağrib'deki başlıca ziyaret merkezi. Kişinin hayatındaki mekânla daha sonraki mimari inşa, ziyaret ve kurumsal dönemler ayrı okunur. Yapıyla ilişkili kişi Abdüsselâm b. Meşîş el-Hasenî (ö. 625/12

Cebelialem · FasMekân dosyasını aç →