Sefer Dal

Cerrâhî Âsitânesi zâkirbaşılarından sertarik Ali Haydar Efendi, Albay Selâhattin Gürer, Hopçuzâde Şakir Efendi (Çetiner), Hüseyin Sebilci (Okurlar), Selâhattin Demirtaş, Yarbay Zühtü Bey, Necati Bey, Hâfız Hüseyin Tolan, Hâfız Yaşar Okur, Hâfız Asım Bey gibi bestekâr ve mûsikişinaslarla tanıştı. Bunların bestelerini kendi seslerinden makara teyplere kaydederek pek çok eseri kaybolmaktan kurtardı.

1980'li yıllarda tanıştığı Kanûnî Cüneyt Kosal ve Metin Alkanlı'ya arşivlediği ses kayıtlarını verip bu eserlerin notaya alınmasını sağladı.

Çerçeve. Kaynağın hükmü kesindir: “Günümüzde eser ve icra bakımından hayli zengin durumda olan tekke mûsikisi kültürü bunu büyük ölçüde Safer Dal'ın gayretlerine borçludur.” Tekke mûsikisi meşk yoluyla, yani hocadan talebeye ağızdan aktarılarak yaşar; 1925'ten sonra bu zincir kopunca eserler yalnız yaşlı zâkirlerin hâfızasında kalmıştır. Teybe alınmasaydı ölümleriyle birlikte kaybolacaklardı.

Safer Dal, II. Dünya Savaşı'nın olumsuz şartları yüzünden ortaokulu tamamlayamadı. Gençlik yıllarında babasından öğrendiği helvacılıkta ve muhtelif işlerde çalıştı. 1950'de askerden dönünce Haliç'teki Câmialtı Tersanesi'nde işe başladı. Sonraki yıllarda Beyazıt'ta pastanecilik ve düğün salonu işletmeciliği yaptı.

Çerçeve. Medrese tahsili yoktur; öğrendiklerini tekke muhitinde, sohbetlerde ve kendi araştırmasıyla edinmiştir. Cerrâhiyye tarihinde bu yeni değildir — silsiledeki Mestçi, Debbağ, İğci gibi adlar da esnaf meslekleridir. Cerrâhiyye maddesi kolun mensupları arasında “sadrazam, kadı, müderris, asker, imam, hattat, zanaat erbabı, esnaf” saymaktadır.

1953'te bir mürşide bağlanma arzusu içinde iken şeyhülislâm Mustafa Sabri Efendi'nin yeğeni Nakşibendiyye tarikatından Sabri Hoca kendisine Nûreddin Cerrâhî Âsitânesi şeyhi İbrahim Fahreddin Efendi'yi (Erenden) tavsiye etti.

Çerçeve. Üç yıl boyunca Kādirî ve Rifâî sohbetlerine devam etmiş bir kişiyi Cerrâhî şeyhine yönlendiren, bir Nakşî hocadır. Tarikatlar arası bu yönlendirme âdâbının bir örneğidir: mürşid arayan kişi kendi yolundan olmasa da uygun gördüğü şeyhe gönderilir. Aynı tavrı yüzyıllar önce Mustafa Kirbâsî Efendi'nin Şemseddin Sivâsî'yi başkasına göndermesinde de görürüz.

Ayrıca yurt içi ve yurt dışındaki evliya türbelerine tarikatı belirten tâc-ı şerif koyarak ve sandukaları yenileyerek hizmette bulunan Safer Dal…

Çerçeve. Tâc-ı şerif, sandukanın baş ucuna konulduğunda medfun kişinin hangi yola mensup olduğunu gösterir: dal sayısı, tepelik ve renk kolu belli eder. 1925'ten sonra pek çok türbede bu başlıklar kaldırılmış, mezarlar kimliksiz kalmıştı. Yapılan iş bir süsleme değil, bir kayıt işidir — Müstakimzâde'nin Risâle-i Tâciyye'de yazıyla yaptığını o sandukalarda yapmıştır.

Türk Tasavvuf Mûsikisi ve Folklorunu Araştırma ve Yaşatma Vakfı'nda notaya alınan eserleri eski İstanbul tekkelerinde icra edilen zikir usulleriyle meşkettirerek yeni nesillere öğretti. Bu meşkler sırasında Cüneyt Kosal, Zeki Altun, Doğan Ergin, Arslan Hepgür, Metin Alkanlı, Sami Savni Özer ve Ahmet Muhtar Gölge gibi müzisyenleri bizzat kendisi güfte vererek bestekârlığa teşvik etti.

Mûsikiye katkıları arasında kendi dokuz bestesini de zikretmek gerekir. Bunların en meşhuru Fahreddin Efendi'nin, “Tevhid etsin dilimiz” nutkuna yaptığı hüseynî bestedir.

Çerçeve. Yaptığı iş üç katmanlıdır: eski kayıtları kurtarmak, onları notaya aldırmak, sonra yeni bestekârlar yetiştirmek. Sonuncusu geleneği müzeye değil, akışa döndürmektir. Kendi bestesinin şeyhinin nutkuna yapılmış olması da bu zincirin içinden gelir.

İstanbul tekkeleri ve tasavvuf kültürü konusunda Cemalettin Server Revnakoğlu'ndan faydalandı, çalışmalarında kendisine yardımcı oldu.

Safer Dal tekke kültürü hakkında da geniş bilgi sahibiydi. Bu konularla ilgili araştırmacı ve akademisyenlere cömertçe yardımlarda bulundu, hayatını kaybolan tasavvuf kültürünü canlandırma yoluna adadı.

Çerçeve. Münasebet çift yönlüdür: gençliğinde Revnakoğlu'ndan öğrenmiş, sonra kendisi kaynak olmuştur. Cemalettin Server Revnakoğlu, İstanbul tekkeleri üzerine devasa bir arşiv bırakmış araştırmacıdır; bu ansiklopedideki tekke kayıtlarının çoğu o hattan gelir.