tarikat.orgHAYATI VE TARİHTEKİ YERİ
Şîraz’da doğuşu
Necîbüddîn Ali b. Büzgaş b. Abdullah 594/1198’de Şîraz’da doğdu. Babası, Şam’dan ticaret için Şîraz’a gelen ve “Rûmî” lakabıyla anılan Büzgaş b. Abdullah’tı; bu lakap ailenin baba tarafından Anadolu kökenli olabileceğine işaret eder. Annesi Kadı Şerefeddin Muhammed el-Hasenî el-Hüseynî’nin kızıydı.
İlim ve tasavvuf eğitimi
Kur’an, hadis, fıkıh ve edebiyat tahsil etti. Şehâbeddin Ömer es-Sühreverdî’nin sohbetine katılarak onun önde gelen halifelerinden biri oldu. Kaynakların onu devrin itibarlı şeyhleri arasında göstermesi, yalnız irşad çevresini değil ilmî ve toplumsal ağırlığını da yansıtır.
Şîraz’daki irşad çevresi
Şîraz’da kurduğu sohbet halkası âlimleri, sûfîleri ve şehir ileri gelenlerini bir araya getirdi. Şathiyeleri sebebiyle idam edilmek istenen Cemâleddin Lûrî’nin meczup olduğunu söyleyerek cezalandırılmasını önlediğine dair kayıt, onun sûfî hâlleri ile hukukî sorumluluğu ayıran temkinli tavrına örnek gösterilir.
Büzgaşiyye / Necîbiyye
Vefatından sonra Sühreverdiyye içindeki irşad hattı babasının adına nispetle Büzgaşiyye, kendi lakabına nispetle Necîbiyye diye anıldı. Bu adlar iki ayrı tarikatı değil aynı tarihî kolu gösterir. Kol, oğlu Zahîrüddin Abdurrahman ve torunu Muînüddin Nasrullah; halifesi Nûreddin Abdüssamed Netanzî; ayrıca Hâce İmâmüddin Muhammed üzerinden en az üç hat halinde devam etti.
Sonraki kollarla bağı
Nûreddin Abdüssamed Netanzî üzerinden yürüyen kollardan biri XV. yüzyılda Zeynüddin el-Hâfî’nin Zeyniyye’sine, başka bir hat Âdiliyye/Bedriyye çevresine ulaştı. Hâce İmâmüddin Muhammed hattından ise Pîrcemâliyye doğdu. Bu ilişkiler Necîbüddin’i söz konusu sonraki kolların doğrudan kurucusu yapmaz; ortak Sühreverdî aktarım gövdesindeki tarihî konumunu gösterir.
Halifeleri ve etkisi
Saîdüddin Fergānî başta olmak üzere çeşitli sûfîler onun çevresinde yetişti. Abdürrezzâk el-Kâşânî’nin hırka silsilesi de Ali en-Netanzî ve Abdüssamed en-Netanzî üzerinden Necîbüddin’e, oradan Şehâbeddin es-Sühreverdî’ye ulaşır. Böylece Büzgaşiyye hem irşad hem tasavvuf düşüncesi bakımından İran’daki Sühreverdî mirasının önemli taşıyıcılarından oldu.
Vefatı
678/1279’da vefat etti. Kabri hakkındaki yaygın Şîraz kaydı yanında Bağdat rivayeti de vardır; kaynak ihtilafı gizlenmeden korunmalıdır. Önceki kısa kayıt, yalnız kol adını veriyor ve bu geniş tarihî aktarım ağını göstermiyordu.