Saîdüddin Fergānî

Sadreddin Konevî'nin “hazarât-ı hams” tasnifi beş mertebeden oluşur ve ilki “hazretü'l-ilm”dir. Fergānî bu ilk mertebeyi ikiye ayırıp “lâ taayyün” mertebesini müstakil olarak başa alır; böylece hazretlerin sayısı altıya çıkar. Bu diziye el-merâtibü'l-külliyye adını verir.

Aynı çerçevede insanî kemalin en üst basamağı olan “hakîkat-i Muhammediyye-i Ahmediyye” mertebesini “ev ednâ” makamı diye de adlandırır; bu, ontolojik olarak “taayyün-i evvel” mertebesinin karşılığıdır ve “taayyün-i sânî” yahut “vâhidiyye”nin üzerinde, “lâ taayyün”ün altında yer alır.

Çerçeve. Tek bir mertebenin diziye eklenmesi teknik bir ayrıntı gibi görünür; oysa sonucu belirleyicidir. “Lâ taayyün”ün başa alınmasıyla zâtın hiçbir taayyüne girmemiş hâli sistemin dışına değil içine, fakat en tepesine yerleşir. Fergānî'nin genel tavrı üstatları İbnü'l-Arabî ve Konevî'yi aynen takip etmek olsa da, terminoloji ve formülasyon düzeyinde denediği bu tür farklılıklar onun bir nâkil değil bir sistemleştirici olduğunu gösterir.

Fergānî'ye göre vücûd mutlak ve hakiki vahdete sahipken ilmin tabiatında kesret vardır. Vahdetin tabiatı fâillik, kesretin tabiatı kābilliktir; biri vücûb, diğeri imkân ifade eder. Kâinattaki her mahlûk biri birliğe, diğeri çokluğa yönelik iki veçheye sahiptir: sâlikin birliğe yönelmesi âhenk, bütünlük ve yakınlaşma; çokluğa yönelmesi ayrılık, farklılık ve uzaklaşma doğurur.

Birliğe yönelmede etkili güç muhabbet ve aşktır — aşkın tabiatı birlik istediği için birleştiricidir. Fakat aşk, iki parçayı birbirinden ayıran ne varsa kaldırmak isteyince karşısına ilim çıkar; çünkü ilim ayırıcı ve tefrik edici bir yapıdadır, şeyleri “bu” ve “o” diye ayırarak tanımlar. Fergānî, fenâ makamlarını katedip bekāya ayak basan sâlikin önce vahdet-i vücûd (kesrette vahdet), sonra kesret-i ilm (vahdette kesret) mertebelerini müşahede edeceğini, nihayet her türlü kayıttan uzaklaşılan ve enbiya ile evliyaya mahsus olan “hazretü'l-cem‘u'l-cem‘” makamına geleceğini söyler.

Çerçeve. Bu şemada birlik iyi, çokluk kötü değildir; ikisi de zât-ı mutlakın değişik mertebelerdeki zıt sıfatları olduğundan âlemde her ikisi de müsbet rol oynar. Bu sebeple Fergānî'nin metafizik zıtlar anlayışının filozofların hayır-şer diyalektiğine değil, iki gücü de tek kozmik ilkenin tezahürü sayan bir âhenk düşüncesine daha yakın durduğu ileri sürülmüştür. Karşılaştırma modern bir yorumdur; metnin kendi dili mertebe ve müşahede dilidir.

Fergānî, “levh-i mahfûzdaki dört ilâhî rükün” dediği dört sıfat ile melekler, tabiatlar ve mizaçlar arasında düzenli bir irtibat ağı kurar: hayat İsrâfil'e, sıcağa ve ateşe; ilim Cebrâil'e, soğuğa ve havaya; irade Mîkâil'e, rutubete ve suya; kudret Azrâil'e, kuruluğa ve toprağa karşılık gelir. Diğer bütün melekler ve ruhlar bu dört baş meleğin özelliklerine tâbidir.

Çerçeve. Şema, Fergānî'nin metafizik dilinin soyut mertebelerle sınırlı kalmadığını, ilâhî sıfatlardan dört unsura kadar inen bütünlüklü bir kozmoloji kurduğunu gösterir. Yedi ana isim (eimmetü'l-esmâ) konusunda İbnü'l-Arabî'yi takip etmekle birlikte ilâhî isimleri küllî ve cüz'î diye ikiye ayırması ve var oluşun cüz'î isimlerle olduğunu söylemesi de aynı sistemleştirme eğiliminin parçasıdır. Bu tür tablolar sonraki şerh geleneğinde sıkça alıntılanmış, çoğu zaman kaynağı belirtilmeden tekrarlanmıştır.