tarikat.orgAhmed Kâsânî'nin usulünü, İshâkıyye–Âfâkıyye ayrımını ve Doğu Türkistan'da mânevî otoritenin siyasî güce dönüşmesini kaynak katmanlarıyla ele alan dosya.
Ahrârî kök
Kâsâniyye, Ubeydullah Ahrâr'ın halifesi Muhammed Kādî'nin on iki yıl yetiştirdiği Ahmed Kâsânî ile teşekkül etti. Bu bağ kolu bağımsız bir ana tarikat değil Ahrâriyye içindeki güçlü bir Nakşibendî yorum olarak yerleştirir.
Usulde farklılaşma
Hafî zikir, sohbet, râbıta ve edep korunurken müride göre cehrî zikir, semâ, halvet ve riyâzete izin verilebildi. Bu uygulama esnekliği Yesevî çevreleriyle teması kolaylaştırdı.
Doğu Türkistan kolları
Lutfullah Çûstî–Hâce İshak hattı İshâkıyye/Karadağlık; Hidâyetullah Âfâk Hoca çevresi Âfâkıyye/Akdağlık adıyla anıldı. Cûybâriyye Buhara-Dehbîd çevresindeki başka bir devam koludur.
Siyasî mücadele
Hâce ailelerinin şehirler ve hanedanlar üzerindeki nüfuzu zamanla iktidar mücadelesine dönüştü. Karşılıklı suçlamalar taşıyan kol kronikleri tarafsız olay tutanağı gibi kullanılmaz; mânevî silsile, aile ağı ve siyasî koalisyon ayrılarak değerlendirilir.
Batıya uzanan iz
Kâsânî silsilesinden Mehmed Niyaz Buhârî XVIII. yüzyılda İstanbul'a geldi; Üsküdar, Kanlıca ve başka çevrelerde halifeler bıraktı. Böylece kolun tarihi yalnız Doğu Türkistan'a kapanmaz.