tarikat.orgHAYATI VE TARİHTEKİ YERİ
Hayatı ve irşad çevresi
Salâhaddîn-i Uşşâkî
Kemiil-i feyzine hayran ider sül.W<-ı Uşşakı Tarikat ehlinin nuru SaJaluıddin- i Uşşala ---- Bu zat-ı muhtereme o kadar hürmetim, o derece muhabbetim vardır ki, ism-i şe rifleri yad olunsa kalb-i fakiranem ihtizaza gelir. Sevdim hem çok sevdim. Vaktiyle hiyye namı altında bir kitap yazdım. Burada muhtasaran yazacağım baladaki resimde parmaklık içinde görülen kabr-i envere Hz. Şeyh'in pister-nişin-i rahmet ol duğu merkad-i mukaddesleridir. Hz. Salahi Şeyh Elif Efendi'nin tahsis eylediği vec hile "Türklerin Muhyiddın-i Arabisi" olmuştur.
l lm-i vahdette ferid-i zaman, meslek-i tevhidde bila-şübhe kutb-ı cihan olup, asar-ı kıymet-darlarıyla kütüphane-i ma'rifeti tezyin buyurmuşlardır. Hz. Salahi 1 1 1 7 sene-i hicriyyesinde ( 1 7 1 7 ) dağdağa-i aleme katılmıştır. 222 Pe derlerinin ismi Muhammed Abdülaziz'dir. Maskat-ı re'sleri Rumeli'deki Gölükesri ye'dir. Elli Dört Farz Şerhi nam eser-i matbuundaki tercüme-i halde ve Osmanlı Müellifleri 'nde Balıkesirli diye yazılmış ise de yanlıştır. Kesriyeli urefadan Hilmi Salih Bey, Hz. Şeyh'in Kesriyeli olduğuna bir delil daha buldu ki "Kesriye" ("'-!.r-5'), bi-hesab-ı ebced 295'tir, "Abdullah Salahi" (.?
')I...,. ...U I ), 28 1 ; her iki ismin aded-i hurufu ondört olup, cem' edildikte 295 çıkar ki, Kesriye'nin muadilidir. Teshilü'l-Mübtedi nam eserinde, pederinin, Hacı Muhammed olup Bos nasaraylı bulunduğunu yazıyor. Bosna'dan Kesriye'ye hicret edip, Hz. Salahi'nin Kes riye'de saha-i vücuda kadem basdığı anlaşılır. Salahaddin-i Uşşaki, "Salülııuldln-i Abdı", "Abdull.ôlı Saliıhl' namlarıyla zeban-zed dir. Yirmi yaşına kadar Kesriye'de ibtida-yı tahsilde bulunup, lstanbul'a gelmiş, tah silini biraz daha ileri götürmüştür. Sarf ve nahivden ilerisini görmemiştir. Hz. Sala hi'nin pederi ketebeden imiş.
lstanbul'da oğlunu da silk-i kitabete sevk ile Babıali'ye bir zatın delaletiyle kayd olunup kırk gün kadar Tahvil Kalemi'ne devam etmiştir ki, sinnen yirmi altı, yirmi yedi yaşlarında idi. Ba'dehu Hekimoğlu Ali Paşa dairesine mülazimetle az bir müddet zarfında masraf kitabetinde bulunup, hıdemat-ı mebrGreye muvaffak oldular ki Paşa'nın sadareti 1 144/( 1 73 1 ) tarihine müsadiftir. Paşa'nın mazhar-ı teveccühü olup, 1 149/( 1 736)'da Banaluka Maharebesi'ne Paşa ile birlikte gitdiler. 1 1 53/( 1 740)'te müşarünileyhin ma iyetinde Mısır'a azimet ettiler. Demek ki dokuz sene kadar Bab-ı A li' de bulun dular.
Paşa'nın Divan Efendisi ya'ni mektubçusu oldular. Mısır' da iken lisa.n-ı Arab'ta ihtisasları vukua geldi. Henüz genç yaşında iken ibtidai bir tahsil ile Hekimoğlu Ali Paşa gibi biri vezirin hizmetinde bulunması kudret-i zekfüyyesine burhandır. Mısır'da iken kibar-ı meşayıh-ı Şa'baniyye-i Bekriyye'den Şemseddin Muham med el-Hafni ve rical-i Nakşiyye'den Hüseyn-i Demenhuri gibi urefaya hem-dem ol muş, onlara arz- ı nisbet etmiştir. Hüseyn-i Demenhuri'den cifr, vefk gibi şeylerde tah sil eylemiştir. Mısır' dan Paşa'nın izni ile avdet eyledi.
1 1 49/( 1 736)'da Paşa Rumeli'ye giderken yine beraberinde almış, birlikte Edirne'ye geçmişti. Hz. Salahı, Edirne'de Şeyh Seyyid Muhammed Cemaleddin-i Uşşaki hazretlerine mülaki olup, ona arz-ı ra bıta eylemiş ve yazdığım vechile Paşa'nın ma'nevi te'siriyle hayat-ı me'mGriyyete ve da' ederek Paşa'dan müsaade almış, doğruca İstanbul'a gelmiş, Paşa ise hiç istemeye rek Hz. Salahi'yi bırakmıştır. Hekimoğlu Ali Paşa'dan ne sGretle müfarakatını ve ona münasebetini Hekimoğ lu-zade, Metaliu'l-Aliye fi Gurreti'l-Galiye nam eserde tasviren der ki: 222.
Sellmağa Kütüphanesi'ndeki tomarda 1 1 30/( 1 7 1 7 ) diye muharrer ise de kanaatim 1 1 1 7 olduğudur. Hazret-i Şeyh Abdullıih Salılhaddin-i Uşşılki 43 1 "Ezcümle Paşa-yı merhum ve mağ{Urun Mektubçuluk hizmetinde perverde ve ben de-i nazarlarından olup, Şeyh Seyyid Cemaleddin-i Edimevi hazretlerinin aşık-ı da menglri ve müşarünileyh hazretlerinin izniyle kuşe-nişin-i inziva ve tertib-peziri olup, arif ve sahib-i maarif Salahi Abdi Efendi." Hz.
Salahi, Paşa'nın irtihali üzerine yazdığı mersiyeyi türbe-i şerifesine ta'lik et miştir ki bunun bir sGretini Risale-i Salahiyye namıyla müstakıllen yazdığım eserde aynen dere eyledim. Pek güzel söylenmiş bir nazm-ı alidir. Hz. Salahi'nin Mısır'da iken hıdmet-i devletten çekilerek İstanbul'a gelerek Eyüp civarında bir hanede sakin olduğu Elli Dört Farz Şerhi nam eser-i mergubunun mukaddimesindeki makalede sarahaten mündericdir. Cenab-ı Salahi Eyüp civarında bir evde sakin iken Seyyid Cemaleddin kerime sini Hz. Salahaddin'e tezvic ile kendine damad etmiş idi.
Sonra Savaklar'daki dergah ta sakin olmuştur ki, sinn-i alileri kırkı bulmuş idi. Hz. Salahi'ye bu sırada istiğrak zuhur ederek yedi sene sürmüş ve bu müddet zar fında harem-i alileri hizmette kusGr etmemiştir. Bir gece alem-i ma'nada Hz. Şeyh-i Ekber Muhyiddin-i Arabi (kuddise sırrUhu'l Celı) efendimiz şeref-zuhGr ederek dört satırlık bir yazı okutmuşlardır ki, biri şeriata, ikincisi tarikata, üçüncüsü hakikata, dördüncüsü ma'rifete ait olmak üzere bi'l-cümle esrar Hz. Salahi'ye münkeşif oluvermiştir. Buna işareten: Müşkilin kimseye zalırrde Salahı sormaz H&:e-i batma sordu soracak esriln buyururlar.
Bundan sonra Hz. Salahi'de iş değişmiştir. Hz. Cemaleddin, camiu't-tu ruk idi. Hz. Salahi bu sebeble: Celvetl Şa'banl Bayramı vü Sa'di Kadiri Nakşıbendi Mevlevi vü Gülşen! Uşşakl'yiz diye ızhar-ı mefharet buyururlardı. Tahmin-i acizaneme ve her biriyle zamanen mülakatlarına göre Hz.
Salahad din-i Uşşaki'nin tarlk-ı Şa'bani'ye nisbeti Üsküdar'da Nasuhi-zade Şeyh Alaeddin Efendi hazretlerinden; tarik-ı Celveti'ye nisbeti Ü sküdar'da Bandırmalı Tekkesi şey- 432 Sefine-i Evl iya hi Haşim Efendi'den; tarik-ı Mevlevi'ye nisbeti Galata Mevlevihanesi şeyhi meşhı1r Nayi Osman Dede Hazretlerinden; tarik-ı Gülşeni'ye nisbeti Edime'de Hz. Sezai-i Gülşeni'den olsa gerektir. Risabi S a lahiyye 'de esbabını tafstlen arz eylediğim vechile Hz. Salahi 1 1 78/( 1 764) senesinde Fatih'te Aşıkpaşa'da Tahir Ağa Dergahı meşihatına ta'yin olundu. Bu dergah tarik-i Nakşıbendi'ye mahsus olarak inşa olunmuştur. Hz.
Salahi, Tarih-i Enveri'de muharrer olduğu üzere Bursa'da neşr-i feyz eden Kerküklü Seyyid Muhammed Emin Efendi Hazretlerinden feyz-i Nakşıbendi'ye de mazhar oldukların dan burada usul-i Nakşıbendi'yi icra buyurmuşlardır. Camiu'l-kelimat olmalarıyla fahren buyuruyorlar: Nakd-i dil verdinse canan aldık ol biiziirda Gezmedik avare biz dahi alıp vermekteyiz Bezl-i can ile Saltihi vasla yol bul.duk bugün Cennet-i irfana girdik güllerin dermekteyiz Kırkaltıncı sahifede yazdığım vechile Şeyh Alaeddin ve Nayi Osman Dede ve Haşim Efendilerle hem-dem olup, Regaibiyye'yi yazmışlardı. Kemalleri günden güne arttı.
Onsekiz, ondokuz sene kadar dergah meşihatında bulundular. 1 196 senesinde Ramazanın on üçüncü Perşembe gecesi (22 Ağustos 1 782) Tüfekhane yangınında dergah-ı şerif, dil-i Uşşak gibi yandı. Hz. Salahi buradan yine Savaklar'da kayın pederi Hz. Cemaleddin'in dergahına nakl-i mesken eyledi. Dört buçuk ay kadar ifa.kattan sonra mübtela oldukları illet-i sadırdan reha-yab olamayarak azm-i gülşen-i lahGt eylediler. Sinn-i alileri seksen rad delerinde idi. Zaman-ı intikalleri 1 1 97 senesi şehr-i Muharreminin yirmidokuzuncu Cuma ( 5 Şubat 1 783) gününe müsadiftir.
Na'ş-ı münifleri oradan ihtiramat-ı azime ile Tahir Ağa Dergahı'na nakl edile rek el'an ziyaret-gah-ı erbab-ı aşk u muhabbet olan merkad-i müniflerine defn edildi. Hz. Salahi, zaman-ı hayat-ı sGrtlerinde ziyy-i ulemayı ihtiyar edip, kisve-i sGfiy ye ile gezmediler. İhtifa-yı hayata meylleri ziyade idi. Azizim nakl eylediler: Şeyhin den, Hz. Salahi tac-ı şerif aldığında onu giymiş, bi'l-ahare hürmetle saklamıştır. "Ben o tiicın altına girecek kudreti haiz degilim." diye tarik-ı tesettüre süluk ile muhtefi bir hal de kaldılar. Esbabını Hz. Salahi lisanından dinleyelim. Hz.
Salahi'nin Risale-i Cevahir-i Tac-ı Hilafet nam risalesinden: Hazret-i Şeyh Abdullah Salahaddin-i Uşşakı 433 "Tarikatta hilafet demek, estelzü bi'llah: (JWı _;.Uı 0(,l...J ı j&. t:Üı C._r !)m. Bu ayet-i ce/ıle muktezasınca baH emaneti ierden-(kabUlüne tahmllden ibarettir. ceiuı.ın Hak, muvakkat vechile zalum ve cehUl olmaktan hıfz eyleye. Asa sünnettir. El ile tutulan , mahal, alem-i berzaha ve balası alem-i vahdete işarettir. ağısı alem-i kesrete ve ucunda demiri alem-i celô.le delô.let eder.
Hayalô.t-ı fllsideden, suret-pez?r olan suver-i hayllt-ı mu hayyeleyi asd-yı nefs-i mu' ciz-edaya yutturup, fir'avıH enaniyyeti bahr-ı haklkauı gark et meye delô.lettir. Asa ile yürümeye , ıstılô.h-ı sufiyyede kademeyn ta' bir olunur. Cemal ve Ce lô.l ile yürümeye taalluk vardır. Tllc, hırka, kemer, asa gibi emanetleri mütehammil olan kimse , "Kaffe-i menazil ve merlltibi kat ' ve cemi' -i hazerlltı cem' eyledim. Bunlarda müşki li olan kimlerse gelsin. " diye da'vet-i ammede bulunarak sala ediyor demektir.
Ya her başın da tllc ve eğninde aba ve gerdeninde rida ve elinde asa olan, bu merlltib-i kusvaya erişmiş midir, diye sual olunursa, ma'lum olsun ki bu devlet binde bir, belki yii.zbinde bir halifeye müyesser degildir. Bu sebebten erbalH hakikatın ekseri sılrete i'tibar etmeyip ziyy-i avamda görünmüşler dir. Hatta bu abd-i haJCır-i kem-bidaa ve pür-taksire dahi zikr olunan emanetler teberrüken ihsan u inayet buyurulmuştur.
l..m<in (• J_,b J o J...U J /' is..,..ı .JJ ı J) 2 24 mü.eddasın ca isti'miiler ne kendimizde isti'dad ve liyakat bulamadığımızdan bin ragbet ile hırz-ı can edip, "Azizlerimizin yadigarıdır. " deyip, mahfUz-ı saıulU"'1-i i'tibar ettik. Ancak kemal ile ehliyyeti yok iken isti'miil edenlerin taraflarından bu gılıul i'tizllr olunur ki, pvalarımızın tahkik ettikleri makamat u merlltibin alametleridir. İzıı ü. icazetleriyle biz dahi teberrüken ve teyemmii.nen isti' mal ederiz. Merıebe-i evveli şeriat mertebesiıulen mü.stahlefleri... z . $Hz. Fey- , , ... ...
lllz;_ı mul ı- hiı1!ı,1ıetlerjY_.le ıneri !aya _eripneye,nvf[ak e (cJ.!:i-'I "1.11 J ,,. .:.I' 0!.ll l \ l.S" _;. JUi ı} 1, 8 · ;1>- _ı ..:ıb..Jl...al l ı_,w.J ı_,..- ı )2 25 va'd-i kerfınleri... , 'azere mü.stelzim-i İ1tcllz-ı va'd oltin amillere 'makrnıi eyleyip, ( ; , ... ... .. ... , . ; ıJ .,A-lAll !'"" ..:..W J \i ) 226 ma-sadakınca mü.stelzim-i vald olan küfran ve fü.sUktan masun u ıne';nun eyleye: amin. Zaman-ı alilerinde kimse kadrini bilemedi. Zaman geçtikçe eserleri elden ele do laştıkça, kemalat-ı aliyyeleri şiiyi" oldu.
İrtihallerinde vasiyetleri üzere kabir taşların da ulema kavuğu resmi yapılmış, ahiren tevfik-ı ilahi ile bu abd-i ahkar kabirlerini ye niden inşa eylediğim sırada parmaklığın köşelerine ve tepesine kavuk resmi yaptırıl mıştır. 223. "Şübhesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik . . . " 33. Ahzab suresi, 72. (H) 224. "Allah, kadrini bilip, haddini aşmayan kişiye merhamet etsin." ( H ) 225. Allah içinizden iman edip de salih ameller işleyenlere, kendilerinden önce geçenleri egemen kıldığı gibi onları da mutlaka egemen kılacağına . . . . . . . . . d11ir vaadde bulunmuştur." 24. NGr süresi, 55.
( H ) 226. ". . . . . . Artık bundan sonra kimler inkar ederse, işte onlar fasıkların ta kendileridir." 24. Nur sure- si, 55. ( H ) 434 Seftne-i Evliya Resimde görülen levhadaki manzı1me-i tarihiyye, merhum Şeyh Cemaleddin Efendi'nin rivayetine göre Hz. Salahi'nin zaman-ı hayatlarında söyledikleri tarihtir ki, son beyit olsa gerektir: CeııalH Şeyh Abdullalı Salahaı:ldın Efendi kim Metô.f olmuşdu sah1H hilnkahı ehl-i irfana Veliyy-i mürşid-i hikmet-şinds u lô.-mekô.n seyran Delll ü reh-nümô.
halvet-seray-ı vasl-ı candna Sivd-ı md-sivdyı seyr idüp çeşm-i basiretle Teveccüh eyledi mir'dt-ı hüsn-i vech-i Yezdan'a Veda' idüp cilıilndan dlem-i kudse revan oldu Mülô.kô.t itdi sad-şevkiyle ervô.h-ı azizilna Olur ceyb-i dili ehl-i niyaz acizin pür-feyz Teveccüh eylese bu ınerkad-i pô.ke hulasô.ne Bi-hakkın hürmet-i Kur'an idüp Hak sırrım takdis Füyuz u himmeti can ola sadr-ı mürldô.na Girüp kasr-ı cindnda didiler kerrUbiyô.n tô.Tıh Salcih.i şevk-ı envar-ı cemille oldu pervane < ı J;. ...u J ı ...ı t...o:- J'f ' J r c")\..p ) - 1 197 Ruh-ı şerifleri için el-Fatiha. Cenab-ı Hak mazhar-ı şefaatları buyursun.
Müstakim-zade'nin söylediği tarih: Nakşıbeııd hilme yazdı sdl-i visalin kim budur Şeyh AbdulLilı Salahi ah tô.rlh-i vefdt (ol ")\..p .ill i ) - 1 197 Hayru'l·isldm Salahaı:ldın tô.rıh-i temdm < r "'j...,. 1 r->- )221 Yazdı hem hayru'l-kurun tô.rıh-i kilk-i revan ( ıJ J.,AJ I p>- !'""' (,Ş.) )4) - 1 1 97 227. Bu ibarenin hesaplanmasından verilen tarih çıkmamaktadır. (H) Hazret-i Şeyh Abdulliih Saliihadd!n-i Uşşakı 435 Hz.
Şeyh'in muhiblerinden Naşid Bey merhumun: Haz:ret-i Abdi Efendi kim amn Fazlma olmuşdu hep alem güvah Nice demdir terk-i dünya eyleyüp Olmuş idi taht-ı isti'nada şah RUh-ı Muhyiddin 'e oldu muttasıl Andellb-i rUhu ba-feyz-i ilah Eyleyip müsta.ğrak-ı rahmet Hudii Aşiyaıı-ı adli kılsın ciiy-gah Rıhletin gCiş eyleyince ag/ayup Slııe-i suzana açdım dag-ı ah Yazmaya tarıh-i fevtiıı eyledim RUh-ı pakinden ümmld-i intibah Üçler imdad eyleyüp Nii§id didi Mürşid-i kamil cihandan gitdi ah ( .ı ı.S ıJ..li4>. J-1.S' ...\.!. _,.
)228 Mustafa Halet Efendi'nin medhiyyesi: Padişah-ı kişver-i ma'na Saliüıaddln'dir Mazhar-ı esrar-ı ma-evha Saliüıaddın 'dir Mahrem-i mi'riic-ı rUhanl-i mahbUb-ı Hudii Aşina-yı sure-i lsra Saliüıaddln ' dir Varis-i ilm-i Nebi vü vakıf-ı sırr-ı Ali Mukteda-yı etkıya cana Salahaddin' dir Sırr-ı rUhu'Uaha vasıl olduğiçün dem-be-dem Mürde kalbi eyleyen ihya Saliüıaddln 'dir 228. Bu ibarenin hesaplanmasından 1 1 98 + 3 = 1 20 1 çıkmaktadır.
(H) 436 Settne-i Evliya Ders-i esmii-i debistiin-ı maiirifde bütün İtdi ta'lim H&:e-i dana Salahadd1n 'dir Katre-i nisan kudsü olduğunda şübhe yok Yekedir nii-sufte-i229 beyztl SaWuu:ldın 'dir Reh-nütnii-yı zamre-i Uşşakiytln-ı stıdıkiin Mürşid-i agah-ı bı-hemtii Salahadd1n 'dir TUt.iytl-yı çeşm-i saiik hak-pa-yı himmeti Nür-ı ayn-ı tlşık-ı şeye.la Salahadd1n 'dir Çiire-saz olsa n' ola bu Hcilet-i bı-çiireye Menba' -ı lutf u atii hakka Salahaddin ' dir Muharrir-i kemterin: Meftfln-ı hüsnün olduk yıl Hazret-i Salahı Mecnün-ı aşknı olduk yıl Hazret-i Salah1 Feyzin içün tehalük gösterdi kalb-i uşşak Muht&:-ı lutfun olduk ya Hazret-i Salahı Sevdik seni gönülden perotlne-i cemaliz Dil-bestegiimn olduk yıl Hazret-i Salahı Her hafta cem' olurlar erbab-ı aşk huzürda Dildadegiimn olduk yô.
Hazret-i Salahı Medhftş u mest-i aşkız eıwiir-ı behcetinden Hayrtln-ı ô.mn olduk yô. Hazret-i Saltıhı Hayret-fezii-yı Ademdir rütbe-i kemalin Üftiidegô.nnı olduk ya Hazret-i Salah1 Seıı sahib-i zmniinsın erbô.b-ı zikre cfüısm Hep bendegtlmn olduk yô. Hazret-i Salahı 229. Delinmemiş inci ma'nasmadır.
Hazret-i Şeyh Abdullah Salahaddin-i Uşşakı 437 Subh u mesii virirsin ehl-i garama zevki Süllak-ı rahııı olduk ya Hazret-i Salahı Ez can u dil esrriz babında hep faklriz Şayan-ı feyzin olduk ya Hazret-i SaL:lhl A!Ulh içün kerem kıl asar-ı ma'rifetden Blçare-gdmn olduk ya Hazret-i SaL:lhl Lutf it bize delil ol eltaf-ı za'l-Celal'e Vassa.f-ı ziitm olduk ya Hazret-i SaL:lhl Hankah-ı Uşşaki şeyhi merhUm Muhammed Safveti Efendi tarafından Hz. Sala hı hakkındaki mehdiye 203. sahifede münderictir. Hz. Salahi'nin Divan'ı tamamen garamiyyata aittir. Hakayıkı cami'dir. Bunda gayet aşıkane nufü-ı şerife vardır. Hz. Halid b.
Zeyd (radıya'!Ulhu anh) ve Hz. Şeyhu'l Ekber (kuddise sırrUhu'l-Athar) efendilerimiz hakkındaki medhiyyeleri aynen Risale-i Salahiyye' de münderictir. Son derece edibane ve aşıka.nedir.
Cüd&lır zevk-ı dünyadan SaL:lhi çün hayalinle Hayalinle kalır bir bi-nevadır Ya RasUla'IUlh * * * Madam cdm-ı aşkınla yitirdi re'y ü tedbirin Salahi bir dahi tedbrre gelmez Ya RasUla'IUlh * * * SaLihi tdb-ı firkatle sivil savının tamam itdi 2 30 Visalin cilve-i bayramı geldi Ya Rasula'!Ulh * * * Hadis-i zalfünü takdis iderse leyle-i hicrfü ı SaLihi kil ü kalinle sabahlar Ya Rasula'llah * * * ..:...A ;..lı ..A.<l :J)""- J ;_,..,ü ı..? 'j..,o 23 1 ill i J,... J ..:.s LA.!. .;.. j \ .Le> \)""- ..:.s li..!. * * * 230. Hin-i irtihallerinde söylemişlerdir. 23 1 . Salahi, acz ve kusuruyla senin dergahına geldi.
Huzurunda senden şefaat ister. Şefli.at e t y a Rasfi la'llah. ( H )
