ŞAHSİYET DOSYASI

Hasan Hüsâmeddin Uşşâkî

Hasan Hüsâmeddin Uşşâkî (ö. 1592-93), Buhara'dan Anadolu'ya gelerek Uşak'ta Emîr Ahmed-i Semerkandî'ye intisap eden; İstanbul Kasımpaşa'daki pîr evi çevresinde Uşşâkiyye'nin irşad ağını kuran Halvetî şeyhidir.

Doğum: 1475
Vefat: 1593
Unvan: Uşşâkiyye'nin pîri

HAYATI VE TARİHTEKİ YERİ

Buhara'dan Anadolu'ya

Hasan Hüsâmeddin Uşşâkî, Uşşâkîzâde aile kayıtlarına göre Buhara'da doğdu. Babasının adı Hacı Teberrük'tür. Doğum yılı kesin değildir; XV. yüzyılın sonları için yapılan tarihlendirme bir tahmindir. İlk dinî bilgilerini ticaretle uğraşan babasından aldı; onun ölümünden sonra bir süre aile mesleğini sürdürdü.

Ticaretten tasavvuf yoluna

Gelenek içi anlatı, gördüğü bir rüyanın ardından kendisine kalan mirası kardeşine bırakarak tasavvufa yöneldiğini aktarır. Anadolu'ya geçti ve Uşak'ta Halvetî şeyhlerinden Emîr Ahmed-i Semerkandî'ye intisap etti. Uşak'taki uzun irşad dönemi, kendisine nispet edilen Uşşâkiyye adının şehir adıyla da birleştiği tarihî zemindir.

Manisa anlatısı ve III. Murad

Zeyl-i Şakāik'ta, henüz Manisa şehzadesi olan III. Murad'ın tahta çıkışı için dua istemek üzere bir elçi gönderdiği; şeyhin mektup kendisine ulaşmadan şehzadenin İstanbul'a hareket etmesini söylediği anlatılır. Bu bölüm menkıbevî haber niteliğindedir. III. Murad'ın Ramazan 982/Aralık 1574'te tahta çıkması ise tarihî kronolojinin sabit noktasıdır.

İstanbul'a davet ve Kasımpaşa âsitânesi

Tahta çıkıştan sonra İstanbul'a davet edilen Hüsâmeddin Uşşâkî önce Aksaray'da kendisine tahsis edilen konağa yerleşti. Ziyaretçilerin çoğalması üzerine Uşak'a dönmek istedi; kaynak, padişahın bu talebi kabul etmeyip Kasımpaşa'da onun için bir tekke yaptırdığını bildirir. Bu merkez daha sonra Uşşâkiyye'nin âsitânesi ve pîr evi oldu.

İrşad çevresi ve yolun teşekkülü

Hüsâmeddin Uşşâkî'nin tarihî önemi yalnız bir tekkenin ilk şeyhi olmasından ibaret değildir. Buhara, Uşak ve İstanbul arasında kurulan hayat güzergâhı; Halvetî terbiyenin yeni bir nispet, şehir çevresi ve irşad ağı kazanmasını temsil eder. Uşşâkiyye bu sebeple Halvetiyye içindeki tarihî kollardan biri olarak okunmalıdır.

Vefatı ve pîr evine defni

Hac dönüşünde Konya'da vefat etti. Naaşı İstanbul'a getirildi ve Kasımpaşa'da kurduğu âsitâneye defnedildi. Vefat yılı kaynaklarda 1001/1592-93 olarak verilir; miladî karşılık gün ve ay bilinmediği için tek bir güne indirgenmez.

Ailesi ve ilmiye ağı

Mustafa, Abdülaziz ve Abdürrahim adlı üç oğlu ilmiye sınıfına girdi; medreselerde müderrislik ve çeşitli şehirlerde kadılık yaptı. Böylece Hüsâmeddin Uşşâkî'nin çevresi yalnız tekke silsilesiyle değil, Osmanlı ilmiye hayatına uzanan bir aile ağıyla da devam etti. Oğullarının meslekleri onların otomatik olarak tarikat şeyhi sayıldığı anlamına gelmez.

Kaynakları nasıl okumalı?

Hayatının ana güzergâhı, tekke kuruluşu, ailesi ve defin yeri biyografik-tarihî katmandır. Rüya ve tahta çıkışı önceden bildirme anlatısı ise geleneğin onu nasıl hatırladığını gösteren menkıbe katmanında tutulur. Kesin olmayan doğum tarihi ve yüz yaşını aşan ömür hesapları tahmin olarak belirtilir.

COĞRAFÎ HAFIZA10 coğrafî bağlantıMekân kayıtlarına git →

Koordinatlı mekânŞehir düzeyi10 nokta · 0 kesin koordinat. Kümeye tıklayarak yaklaşın; tek noktadan mekân dosyasını açın.

İLİŞKİLİ GÖRÜNÜMLER

Ağ ve yol

KİŞİLER AĞIBağlantılarını aç8 doğrudan bağlantıAğda gör →

ÇOKLU İRŞAD GÜZERGÂHI2 ayrı bağlamda görünüyorHer bağlantı ayrı açılır; ortak gövde, kol aidiyeti anlamına gelmez.

GELENEK İÇİ ANLATI

Menkıbeler

Gelenek içinde aktarılan hatıra ve anlatılar

3 kayıt

İlk 3 kayıt gösteriliyor

MENKIBE · GELENEK İÇİ

“Dünya ticaretine fazla yorma fikrini”

Mirasını kardeşine bırakıp yola çıkmak.

Tam anlatıyı okuAnlatıyı daralt

Menâkıbnâme’de tam metni aç →

Babası tüccar olup, o vefat ettiğinde kendi de ticarete başladı akabinde.

Bir gece rüyasında kendine denildi ki: “Dünya ticaretine fazla yorma fikrini. Ahiret ticareti olsun esas maksadın… Ahmed-i Semerkandî var ki Anadolu'da, ona varıp teslim ol, saadetin orada.”

Uyanınca kendinde hissetti bir başkalık; zira dünya sevgisi kalbinde yoktu artık. Miras kalan mallardan o, kendi hissesini almayıp kardeşine hibe etti hepsini.

Çerçeve. Menkıbe manzum olarak anlatılır ve ticaret kelimesi üzerine kurulur: dünya ticareti ile âhiret ticareti. Mirası reddetmesi, sonraki bütün hayatının işaretidir. Kaynak bir menâkıb derlemesidir; tarihî bir kayıt değildir.

Bu anlatı gelenek hafızasına aittir; doğrulanabilir tarihî olayla aynı kesinlikte sunulmaz. Kaynak: Evliyalar Ansiklopedisi, “Hasan Hüsameddin Uşaki”.

MENKIBE · GELENEK İÇİ

Şehzade Murad'a bildirilen saltanat

Mektup açılmadan verilen cevap.

Tam anlatıyı okuAnlatıyı daralt

Menâkıbnâme’de tam metni aç →

O zamanki padişah Sultan Selim Han idi. Şehzade Murad ise Manisa'da valiydi. Şehzade mektup yazdı Hazret-i Uşâkī'ye: “Padişahlık bana da ulaşır mı ki?” diye.

Haberci sürat ile gelip vardı dergâha. Selâm verip mektubu vermeden ona daha, buyurdu ki: “Şehzade etmesin fazla merak. Padişahlık filan gün kendisine kalacak. Durmayıp İstanbul'a hareket etsin hemen.”

Şehzade bu haberi alınca düştü yola… Lâkin yolda bir başka elçiyle karşılaştı: Sokullu Mehmet Paşa yazmıştı ki: “Ey Murat! Selim Han vefat etti, sana kaldı saltanat.” Hazret-i Uşâkī'nin buyurduğu zamanda, Sultan Üçüncü Murat fiilen geçti tahta.

Çerçeve. Menkıbe, III. Murad'ın onun için Kâğıthâne'de dergâh yaptırmasının sebebini açıklar; bir kerâmet anlatısı olduğu kadar hâmilik ilişkisinin de izahıdır. Tarihî bir kayıt olarak alınmamalıdır.

Bu anlatı gelenek hafızasına aittir; doğrulanabilir tarihî olayla aynı kesinlikte sunulmaz. Kaynak: Evliyalar Ansiklopedisi, “Hasan Hüsameddin Uşaki”.

MENKIBE · GELENEK İÇİ

Medine'ye giremeyen hacı

Rüyada gösterilen kabir.

Tam anlatıyı okuAnlatıyı daralt

Menâkıbnâme’de tam metni aç →

Kasımpaşa'da misk ve amber satan, tartarken hak geçmesin diye çok dikkat eden Ali Efendi hacca gitmiş, fakat ayağındaki ani bir hastalık sebebiyle Medine'yi ziyaret edemeyip mahrum kalmıştır.

Resûlullah'ı gördü rüyasında bir gece. O Server kendisine buyurdu ki şöylece: “Yâ Ali, hiç üzülme, evine eyle avdet. Evlâdım Uşâkī'nin kabrini et ziyaret.”

Bu mânevî emirle döndü memleketine. Hazret-i Uşâkī'nin vardı hemen kabrine. Artık Ali Efendi her gün işe giderken, Hazret-i Uşâkī'ye okuyordu erkenden.

Çerçeve. Menkıbe, türbesinin İstanbul'da bir ziyaretgâh hâline gelişini açıklar. Kahramanı bir esnaf olması ve “tartarken hak geçmesin” vurgusu, anlatının hedef kitlesini de gösterir.

Bu anlatı gelenek hafızasına aittir; doğrulanabilir tarihî olayla aynı kesinlikte sunulmaz. Kaynak: Evliyalar Ansiklopedisi, “Kabir ziyareti — Hasan Hüsameddin Uşaki”.

BİYOGRAFİK KAYIT

Hayatından kayıtlar

Belge, tarih ve biyografi kaynaklarından kısa bilgi kartları

3 kayıt

İlk 3 kayıt gösteriliyor

BİYOGRAFİK KAYIT

Üç yoldan tek yol kurmak

Halvetiyye, Kübreviyye ve Nûrbahşiyye.

Metni gösterMetni daralt

Sultan Üçüncü Murâd Han zamanında İstanbul'a gelen Hasan Hüsâmeddin Uşâkī, evliyânın büyüklerinden Ümmî Sinan hazretleriyle görüştü, onun sohbetlerinde bulundu. Ümmî Sinan ona Halvetiyye yolundan hilâfet verdi.

Hocası Şeyh Ahmed-i Semerkandî ise ona Kübreviyye ve Nûrbahşiyye yolunun hilâfetini vermişti. Hasan Hüsâmeddin Uşâkī, bu yolları birleştirerek Uşşâkiyye yolunu kurdu.

Çerçeve. Bir tarikatın doğuşunun bu kadar açık anlatıldığı örnek azdır: iki ayrı şeyhten üç ayrı icâzet, tek bir yolda birleştirilmiştir. Uşşâkıyye bu yüzden Halvetiyye'nin kolu sayılmakla birlikte Orta Asya'dan gelen bir damar da taşır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Evliyalar Ansiklopedisi, “Uşşâkiyye” (Hüseyin Vassâf'tan).

BİYOGRAFİK KAYIT

Konya'da ölüp İstanbul'a getirilmek

Vasiyeti üzerine yapılan nakil.

Metni gösterMetni daralt

1594 (H. 1003)'te Konya'da vefat etti. Vasiyeti üzerine İstanbul'a getirilerek defnedildi.

Çerçeve. Konya'da bulunuşunun sebebi kaynakta açıklanmaz; nakil vasiyeti ise dergâhının ve müridlerinin İstanbul'da olmasıyla ilgili olmalıdır. Bugün Kasımpaşa'daki Hüsâmeddin Uşşâkī Dergâhı ve türbesi kolun merkezidir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Evliyalar Ansiklopedisi, “Uşşâkiyye” (Hüseyin Vassâf'tan).

BİYOGRAFİK KAYIT

Padişah fermanıyla kurulan dergâh

Kâğıthâne civarında.

Metni gösterMetni daralt

Padişah Sultan Üçüncü Murâd Han'ın emriyle Kâğıthâne civarında Hasan Hüsâmeddin Uşâkī Efendi için bir dergâh inşa edildi.

Burada uzun zaman kalarak çok talebe yetiştirdi. Sohbetlerinde çok kimseler kemâle ulaştı. Hilâfet verdiği talebelerini Anadolu'nun çeşitli yerlerine, halka İslâmiyet'in emir ve yasaklarını anlatmaları için gönderdi.

Çerçeve. Bir tarikatın kuruluşunda devlet desteğinin bu kadar açık olması, Uşşâkıyye'nin hızlı yayılışını da açıklar. Halifelerin merkeze bağlı olarak taşraya gönderilmesi, kolun kurumsal yapısını gösterir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Evliyalar Ansiklopedisi, “Uşşâkiyye” (Hüseyin Vassâf'tan).

ESER / METİN

Eserleri ve metinleri

Yazılı miras, şiirler ve bağlı metinler

2 kayıt

İlk 2 kayıt gösteriliyor

ESER / METİN

Ona ait olması muhtemel şiirler

Akademik bir inceleme.

Metni gösterMetni daralt

Kendisine nisbet edilen şiirler üzerine müstakil bir akademik çalışma yapılmıştır: “Hasan Hüsâmeddîn Uşşâkî ve Ona Ait Olması Muhtemel Şiirler”.

Çerçeve. Başlıktaki “ait olması muhtemel” kaydı önemlidir: şiirlerin nisbeti kesin değildir. Aynı belirsizlik Hâşimî Emîr Osman ve Selâmi Ali Efendi'de de görülmüştü — tekke şiirinde mahlas benzerliğinden doğan karışıklık yaygındır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: “Hasan Hüsâmeddîn Uşşâkî ve Ona Ait Olması Muhtemel Şiirler” (akademik makale).

ESER / METİN

Hakkındaki ana kaynak

Hüseyin Vassâf.

Metni gösterMetni daralt

Kaynak, hakkındaki bilgileri açıkça Hüseyin Vassâf'a dayandırır: “1594 (H.1003)'de Konya'da vefât etti. Vasiyyeti üzerine İstanbul'a getirilerek defnedildi. (Hüseyin Vassâf)”

Çerçeve. Vassâf'ın Sefîne-i Evliyâ'sı, Osmanlı tasavvuf tarihinin en kapsamlı biyografi eseridir ve kendisi de bir Uşşâkī'dir (şeyhi Şuayb Şerefeddin Efendi Gülşenî olmakla birlikte Uşşâkī çevresine yakındır). Bu kolun tarihi büyük ölçüde onun kaydıyla bilinmektedir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ.

KAVRAM

Kavram dünyası

Bu şahsiyetle birlikte öne çıkan düşünceler

5 kayıt

İlk 5 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Uşşâkıyye

Halvetiyye'nin bir ana kolu.

Metni gösterMetni daralt

Uşşâkiyye, “Evliyânın büyüklerinden Hasan Hüsâmeddîn Uşâkî'nin tasavvuftaki yolu”dur.

Uşak'ta yerleştiği için kendisine Uşâkî denilmiş, tarikat da bu nisbeden adını almıştır.

Çerçeve. Kol sonraki asırlarda ikiye ayrılacaktır: Cemâleddin Uşşâkī'ye nisbetle Cemâliyye ve onun dâmadı Abdullah Salâhî Uşşâkī'ye nisbetle Salâhiyye. Salâhî'nin “câmiu't-turuk” unvanı, kurucunun üç yolu birleştirme geleneğinin devamı sayılabilir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Evliyalar Ansiklopedisi, “Uşşâkiyye”.

TARİHÎ KAYIT

Nûrbahşiyye

Kübreviyye'nin bir kolu.

Metni gösterMetni daralt

Nûrbahşiyye, Kübreviyye'den doğan ve Muhammed Nûrbahş'a (ö. 869/1464) nisbet edilen, İran ve Orta Asya'da yayılmış bir yoldur.

Hocası Şeyh Ahmed-i Semerkandî ona Kübreviyye ve Nûrbahşiyye yolunun hilâfetini vermişti.

Çerçeve. Uşşâkıyye'nin Anadolu Halvetîliğinden farkı buradadır: silsilesinde Necmeddîn-i Kübrâ'ya uzanan bir Orta Asya damarı taşır. Kurucusunun Buhara doğumlu olması bu bağı açıklar.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Evliyalar Ansiklopedisi, “Uşşâkiyye”.

KAVRAM

Hangi Ümmî Sinan?

Karıştırılmaması gereken iki isim.

Metni gösterMetni daralt

Ümmî Sinan ona Halvetiyye yolundan hilâfet verdi.

Çerçeve. Burada kastedilen, Sinâniyye pîri İbrâhim Ümmî Sinan'dır (ö. 976/1568, İstanbul) — Elmalılı Yûsuf Sinân-ı Ümmî (ö. 1067/1657, Niyâzî-i Mısrî'nin mürşidi) ile karıştırılmamalıdır; ikincisi bir asır sonra yaşamıştır ve tarih itibariyle bu hilâfeti vermesi mümkün değildir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Evliyalar Ansiklopedisi, “Uşşâkiyye”.

KAVRAM

“Dünya bir hayaldir”

Ona nisbet edilen söz.

Metni gösterMetni daralt

Bu zat buyuruyor ki: “Bir hayaldir bu dünya. Yani bir görüntüdür, yahut kısa bir rüya. Aynada görüntünün olması için dahi, bir aslının olması lâzım gelir tabii. İşte o asıllar da Cennette bulunurlar. Dünyadaki her şeyin Cennette bir aslı var. Cennet nimetlerinin dünyadaki hayali, dinin emirleridir — namaz, oruç misali. Keza Cehennemin de misali var dünyada: içki, kumar misali haramlardır bunlar da.”

Çerçeve. Söz, sûret-asıl (misâl-hakikat) ayrımına dayanan klasik bir tasavvuf temasını amelî bir çerçeveye oturtur: ibadetler cennetin, haramlar cehennemin bu dünyadaki gölgesidir. Menâkıb derlemesinde manzum olarak aktarılır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Evliyalar Ansiklopedisi, “Kabir ziyareti — Hasan Hüsameddin Uşaki”.

KAVRAM

“Çocuklar emanettir”

Terbiyeye dair sözü.

Metni gösterMetni daralt

Bir gün de buyurdu ki: “Çocuklar emanettir. Babanın vazifesi ona din öğretmektir. Nasıl ki mesul ise sürüsünden her çoban, siz dahi mesulsünüz çoluk çocuğunuzdan. Emanete hıyanet olmayacağı gibi, onlara dinlerini öğretmeli tabii.”

Çerçeve. Söz, “Hepiniz çobansınız ve sürünüzden mesulsünüz” hadisine dayanır. Bir tarikat kurucusunun kaydedilen sözlerinin tekke âdâbı değil aile terbiyesi üzerine olması, Uşşâkıyye'nin halka dönük karakterine işaret eder.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Evliyalar Ansiklopedisi, “Kabir ziyareti — Hasan Hüsameddin Uşaki”.

BAĞLANTILAR · VERİTABANI

Şeyh, halife, aile ve post ağı

AİLE / NESEPUşşâkīzâde Seyyid İbrahim Hasîb EfendiHalvetiyye'nin Uşşâkıyye kolunun kurucusudur; babasının dedesi, yani İbrâhim Hasîb onun oğlunun torunudur. Hüsâmeddin Uşşâkī'nin hayatı hakkındaki bilgilerin başlıca kaynağı bu torununun Zeyl-i Şekåik'idir.HOCASI / ŞEYHİÜmmî SinanUşşâkıyye'nin kurucusu; bir manzum kayıttan hareketle Ümmî Sinan'dan da icâzet aldığı, 976 (1568) öncesinde Uşak'ta onunla görüştüğü anlaşılmaktadır.ÖNCEKİ HALKAAbdullah Salâhî UşşâkîHalvetiyye'den Uşşâkıyye'nin kurucusu ve pîri. Salâhî tarikatın üçüncü pîri sayılır; pîre nisbet edilen Evrâdü'l-kebîr ve Şerhu Virdi's-settâr vird kitaplarının yanında âdâb ve erkânı derleyen risâle Salâhî'nindir.ÖNCEKİ HALKAEdirneli Mehmed Cemâleddîn UşşâkîUşşâkıyye tarikatının kurucusu (ö. 1001/1593). Cemâleddin Uşşâkī'nin silsilesi altı halka üzerinden ona ulaşır; kendisine nispet edilen Cemâliyye de bu tarikatın bir şubesidir.AİLE / NESEPUşşâkîzâde Mustafa EfendiBaba–oğul; Mustafa Efendi ilmiye sınıfında yetişmiştir.AİLE / NESEPUşşâkîzâde Abdülaziz EfendiBaba–oğul; Abdülaziz Efendi ilmiye sınıfında yetişmiştir.AİLE / NESEPUşşâkîzâde Abdürrahim EfendiBaba–oğul; Abdürrahim Efendi babasının vefatından sonra doğmuştur.TALEBESİ / HALİFESİŞeyh Ebü’r-RızâGelenek kaydına göre Ebü’r-Rızâ, Hasan Hüsâmeddin Uşşâkî’nin gözetiminde sülûkünün kalan mertebelerini tamamladı; ana aidiyeti Bedeviyye olarak korunmuştur.

MEKÂN BAĞLANTILARI · VERİTABANI

Tekke, türbe ve irşad coğrafyası

SAYFA KAYNAKÇASI

Bu dosyada izlenebilen kaynaklar

Bu liste biyografi, ilişki, anlatı ve mekân kayıtlarında açıkça taşınan kaynak künyelerini bir araya getirir. Paragraf düzeyinde kaynağı belirlenmemiş iddialara sonradan dipnot uydurulmaz.

[1]Evliyalar Ansiklopedisi, “Uşşâkiyye” (Hüseyin Vassâf'tan)
[2]Evliyalar Ansiklopedisi, “Hasan Hüsameddin Uşaki”
[3]Evliyalar Ansiklopedisi, “Kabir ziyareti — Hasan Hüsameddin Uşaki”
[4]Evliyalar Ansiklopedisi, “Uşşâkiyye”
[5]“Hasan Hüsâmeddîn Uşşâkî ve Ona Ait Olması Muhtemel Şiirler” (akademik makale)
[6]Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ
[7]Zeyl-i Şakāik — Uşşākīzâde İbrahim Hasîb
[8]Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ IV, Ebü’r-Rızâ kaydı
[9]Kişi kartı kaynak paketi — Hasan Hüsâmeddin Uşşâkî
[10]TDV İslâm Ansiklopedisi — Hasan Hüsâmeddin Uşşâkî
[11]İzzî Süleyman Efendi, İzzî Tarihi, s. 658-660; M. Baha Tanman, ‘Hüsâmeddin Uşşâkî Tekkesi’, TDV İslâm Ansiklopedisi; Uşşâkî âsitânesi monografileri

Ortak kaynak kataloğunu aç →