ŞAHSİYET DOSYASI

Uşşâkīzâde Seyyid İbrahim Hasîb Efendi

Uşşâkīzâde Seyyid İbrahim Hasîb Efendi (1664-1724), Zeylü'z-zeyl müellifi; Medine şeyhülharemi, İzmir kadısı ve şairdir.

Doğum: 1664
Vefat: 1724
Unvan: Osmanlı âlimi, kadı, tarihçi ve şair

HAYATI VE TARİHTEKİ YERİ

İlmiye ailesi

1075/1664-65'te doğdu. Babası Uşşâkīzâde Seyyid Abdülbâki, dedesi Zeyrekzâde Seyyid Abdurrahman'dır; Uşşâkīzâde Seyyid Abdullah'ın küçük kardeşidir. “Uşşâkīzâde” burada aile nisbesidir; metin kendisine açık bir tarikat intisabı bildirmez.

Medrese, Medine ve İzmir

Babası Mekke kadılığına tayin edildiğinde ondan mülâzemet aldı. Muharrem Ağa, Ebülfazl, Hammâmiyye, Hüsrev Kethüdâ, Sahn, Zekeriyyâ Efendi, Âişe Sultan, Hayreddin Paşa ve Saray-ı İbrahim Paşa medreselerinde görev yaptı. Medine kadısı ve şeyhülharem oldu; daha sonra İzmir kadılığına getirildi.

Zeylü'z-zeyl

1114/1702-03'te Feyzullah Efendi'nin emriyle Nev‘îzâde Atâyî'nin 1043/1633-34'te biten zeylini 1106/1694-95 civarına kadar sürdüren eserini yazmaya başladı. Bu eser, sitede kullanılan Şakāik zeyilleri korpusunun temel kaynaklarından biridir.

Vefatı

2 Şevval 1136 Cuma gecesi/1724'te vefat etti. Fâtih Camii'ndeki cenaze namazından sonra Nişancı Paşa Camii karşısındaki Keskin Dede Mezarlığı'na defnedildi. Altmış bir yaşındaydı.

Ailesi, tahsili ve müderrislik basamakları

1075'te (1664) İstanbul'da doğdu. İlmiye sınıfı arasında özel bir yeri olan Uşşâkīzâde ailesinden Abdülbâki Efendi'nin oğludur. Babasının dedesi, Halvetiyye'nin Uşşâkıyye kolunun kurucusu Hüsâmeddin Uşşâkī Efendi; anne tarafından dedesi ise Nakîbüleşraf Seyrekzâde Seyyid Abdurrahman Efendi'dir. Soy zinciri, Hüsâmeddin Uşşâkī'nin ilim yolunu tercih edip çeşitli yerlerde kadılık yapan üç oğlundan Abdürrahim üzerinden yürür; kendisi Abdürrahim'in torunudur.

Önce babasından, onun ölümü üzerine Muttalibzâde Mehmed Sâlih Efendi, Kazasker Ak Mahmud Efendi ve Kazasker Abdülbâki Ârif Efendi'den ders okudu. Babasının Receb 1090'da (Ağustos 1679) Mekke kadılığına tayin edilmesiyle mülâzemete kabul edildi ve bir süre alt derece medreselerde görev yaptı.

11 Cemâziyelevvel 1098'de (25 Mart 1687) Şeyhülislâm Ankaravî Mehmed Emin Efendi'nin imtihanını geçerek Muharrem Ağa, 10 Rebîülevvel 1101'de (22 Aralık 1689) Şehzadebaşı'ndaki Ebülfazl Mahmud Efendi, 16 Safer 1105'te (17 Ekim 1693) Hamâmiyye, 6 Zilhicce 1106'da (18 Temmuz 1695) Ûlâ-yı Hüsrev Kethüdâ, 11 Zilkade 1110'da (11 Mayıs 1699) Sahn-ı Semân medreselerinden birine, 22 Safer 1112'de (8 Ağustos 1700) Çarşamba'daki Ûlâ-yı Zekeriyyâ, 14 Şevval 1113'te (14 Mart 1702) Edirnekapı'daki Ayşe Sultan medresesine müderris oldu.

Feyzullah Efendi'ye yakınlık, Edirne Vak'ası ve son görevleri

Zeyl-i Atâî'yi ikmal etmeye çalıştığı Şeyhülislâm Seyyid Feyzullah Efendi tarafından duyulunca 1702'de Edirne'ye davet edildi; kendisine Evreşe kazası arpalık tevcih edildi, şeyhülislâmla samimiyetini ilerletip meclislerinde yer aldı.

Feyzullah Efendi'nin ilmî ve idarî kadroları çocuklarına ve yakınlarına tevcih ettirmesi, terfi bekleyen ulemâ ile idareciler arasında hoşnutsuzluğa yol açmıştı. Bunun sonucunda patlak veren ve Edirne Vak'ası diye bilinen isyanda Uşşâkīzâde de zarar gördü: şeyhülislâma yakınlığı sebebiyle rütbesi tenzil edilerek Beşiktaş'taki Barbaros Hayreddin Paşa Medresesi'nde görevlendirildi.

1704'ten itibaren yeniden yükselmeye başladı. 20 Rebîülâhir 1116'da (22 Ağustos 1704) mûsıle-i Süleymâniyye rütbesiyle Sâniye-i Sarây-ı İbrâhim Paşa Medresesi'ne tayin edildi. Ağustos 1706'da Medine kadılığına gönderildi ve burada iken şeyhülharemlik rütbesine sahip oldu. Medine kadılığından kendi isteğiyle ayrılınca Mandalyat ve Ayazmend kazaları arpalık olarak verildi. 15 Şevval 1125'te (4 Kasım 1713) İzmir kadılığına getirildi, bir yıl kadar sonra azledildi ve kendisine Gediz ile Yenipazar kazaları arpalık verildi. Bundan sonra herhangi bir görev almadı; 2 Şevval 1136'da (24 Haziran 1724) vefat etti.

COĞRAFÎ HAFIZA6 coğrafî bağlantıMekân kayıtlarına git →

Koordinatlı mekânŞehir düzeyi6 nokta · 0 kesin koordinat. Kümeye tıklayarak yaklaşın; tek noktadan mekân dosyasını açın.

İLİŞKİLİ GÖRÜNÜMLER

Ağ ve yol

KİŞİLER AĞIBağlantılarını aç5 doğrudan bağlantıAğda gör →

GELENEK İÇİ ANLATI

Menkıbeler

Gelenek içinde aktarılan hatıra ve anlatılar

1 kayıt

İlk 1 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Yakılmaktan kurtulan müsveddeler

Zeyl'i bitip henüz temize çekilmeden Edirne Vak'ası patlak verince zor durumda kalmış, bir ara elindeki müsveddeleri yakmaya kalkışmış; Çorlulu Ali Paşa'nın sadâreti üzerine bir câize ümidiyle temize çekip takdim etmiştir.

Tam anlatıyı okuAnlatıyı daralt

Menâkıbnâme’de tam metni aç →

Tarihini yazma sebebini kendisi anlatır. Zeyl'in yazımı bittikten sonra eser henüz temize çekilmemişken Edirne Vak'ası meydana geldi; hâmisi Şeyhülislâm Seyyid Feyzullah Efendi'ye yakınlığı sebebiyle zor durumda kalınca bir ara elindeki müsveddeleri yakmaya kalkıştı.

Çorlulu Ali Paşa'nın sadrazam olması üzerine bir câize alabilme ümidiyle müsveddeleri temize çekip paşaya takdim etti. Ali Paşa eseri beğendi ve kendisinden Karaçelebizâde Târihi tarzında yeni bir eser yazmasını istedi; Târîh-i Uşşâkīzâde böyle doğdu. Osmanlı tarih yazıcılığının en ayrıntılı ilmiye kayıtlarından biri, sahibinin onu ateşe atmaktan son anda vazgeçmesine borçludur.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

ESER / METİN

Eserleri ve metinleri

Yazılı miras, şiirler ve bağlı metinler

3 kayıt

İlk 3 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Zeylü'z-zeyl ve Hasîb'in şiiri

Uşşâkīzâde'nin tabakat eseri ve Hasîb mahlasıyla iki beyti.

Metni gösterMetni daralt

Zeylü'z-zeyl, Atâyî'nin bıraktığı yerden Osmanlı ulemâ ve meşâyih biyografilerini sürdüren temel tabakat kaynağıdır.

Şevk-i ruhsârınla dâğım sînem üzre küllenir
Rûyunu gördükte cânâ mürg-i dil bülbüllenir
Îş-i vasla benzemez gerçi gam-ı firkat hele
Fikr-i la‘l-i yâr ile hûnâbe-i dil müllenir

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Şeyhî Mehmed Efendi, Vekāyi‘u’l-fuzalâ, c. IV, s. 3055-3077.

TARİHÎ KAYIT

Târîh-i Uşşâkīzâde

1106'dan (1695) 1124'e (1712) kadar yıl yıl yazılmış, olayların yanı sıra o yıl vefat eden ulemânın biyografilerini de veren, âdeta bir ilmiye tarihi niteliği kazanmış vekayi'nâmedir.

Metni gösterMetni daralt

Zeyl'in ardından kaleme aldığı ikinci büyük eseridir. 1106 (1694) yılından başladığı için ilk bakışta Zeyl'in bir devamı gibi görünür; nitekim Râmiz Efendi "Atâî Efendi, merhumun zeylini cildeynde tezyîl eylemiştir" diyerek eseri zeyil nüshalarından biri sanmıştır. Oysa müellif eserinin Karaçelebizâde Abdülaziz Efendi'nin Ravzatü'l-ebrâr'ı tarzında bir tarih olduğunu bildirir. Kitapta bazan "vekayi'nâme", bazan "mecelle" denilirse de girişte adı Târîh-i Uşşâkīzâde diye tasrih edilmiştir. Eserdeki tayin ve azillerin dizilişinden, kitabın belirli bir tarihte değil olaylar vuku buldukça yıl yıl yazıldığı anlaşılır.

Eser üç kısma ayrılır. Birincisinde müellif kendinden, eseri yazma sebebinden ve daha önceki Zeyl'inden söz eder. İkincisinde 1106'da (1695) II. Mustafa'nın cülûsundan 1124'e (1712) kadar her yılın olayları kronolojik olarak anlatılır ve o yıl ölen ulemânın biyografileri verilir; Edirne Vak'ası ile II. Mustafa'nın hal'i geniş biçimde nakledilmiş, eserin beşte biri bu yılın olaylarına ayrılmıştır. İlmiye sınıfındaki tayin ve azillere geniş yer verildiğinden eser âdeta bir ilmiye tarihine dönüşmüştür. Üçüncü kısım, müellif Medine kadılığında bulunduğu sırada başka biri tarafından yazılmıştır ve Cemâziyelevvel 1118'den (Ağustos 1706) 1119 (1708) sonuna kadarki hadiseleri özetler.

Muhtevası dönemin gündelik hayatına kadar iner: II. Mustafa'nın cülûs hatt-ı hümâyunu, üç seferi, Zenta bozgunu, Karlofça Antlaşması'nın öncesi ve sonuçları, doğuda bazı aşiretlerin te'dibi, şehzade doğum ve ölümleri, arza kabul, sünnet ve düğün merasimleri, elçi kabulleri, hil'at giyme, mevlid kandilleri, bayramlaşmalar; yağmur, fırtına, zelzele, yangın, ay ve güneş tutulmaları; kadı ve müderris tayinleri, III. Ahmed'in Kâğıthane'deki cirit şenlikleri, müneccimbaşının yıldızların burçlardaki durumuna dair risâleleri, Tököli İmre'nin Osmanlı Devleti'ne sığınması ve müellifin bizzat şahit olduğu birçok hadise. Kitap 20 Safer 1124'te (29 Mart 1712) Kâğıthane'de Sadrazam Yûsuf Paşa'nın verdiği ziyafet, Alibeyköy'deki at koşuları ve o gün aynı anda doğan şehzade ile sultanın doğumuyla biter. Tek nüshası Süleymaniye Kütüphanesi'ndedir (Esad Efendi, nr. 2438) ve Raşit Gündoğdu tarafından yayımlanmıştır (İstanbul 2005).

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

TARİHÎ KAYIT

Siyer-i Nebî

Zeyl ve Târih dışındaki üçüncü eseri olarak kaydedilen siyer kitabı; üzerinde Mehmet Erdem tarafından yüksek lisans tezi hazırlanmıştır (2000, Fırat Üniversitesi).

Metni gösterMetni daralt

Eserleri sayılırken Zeyl-i Şekåik ve Târîh-i Uşşâkīzâde'nin ardından üçüncü sırada Siyer-i Nebî zikredilir. Kaynak, eserin muhtevası hakkında bilgi vermez; yalnız üzerinde Mehmet Erdem tarafından bir yüksek lisans tezi hazırlandığını kaydeder (2000, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü).

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

KAVRAM

Kavram dünyası

Bu şahsiyetle birlikte öne çıkan düşünceler

1 kayıt

İlk 1 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Şeyhî'nin tenkidi ve Vekåyiu'l-fuzalâ

Şeyhî Mehmed Efendi, Zeyl'i ifadelerin müphem, bilgilerin karışık ve eksik olduğu yönünde tenkit edip eksiklerini tamamlamak üzere Vekåyiu'l-fuzalâ'yı yazmış, fakat eserinde Zeyl'in neredeyse tamamını kullanmaktan geri kalmamıştır.

Metni gösterMetni daralt

Uşşâkīzâde'nin zeyli, kendisinden hemen sonraki nesilde ciddi bir tenkitle karşılaştı. Şeyhî Mehmed Efendi eseri ifadelerin müphem, bilgilerin karışık ve eksik olduğu gerekçesiyle eleştirdi ve eksik tarafları tamamlayıp daha düzgün bir zeyil yazmak üzere Vekåyiu'l-fuzalâ'yı kaleme aldı.

Ne var ki Şeyhî, tenkit ettiği eserin neredeyse tamamını kendi kitabında kullanmaktan geri durmadı. Osmanlı biyografi geleneğinin XVIII. yüzyıldaki iki büyük halkası, biri diğerini beğenmeyen bu iki müellifin eserleridir ve hemen aynı dönemin âlimlerinden söz ederler.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

BAĞLANTILAR · VERİTABANI

Şeyh, halife, aile ve post ağı

AİLE / NESEPUşşâkîzâde Abdülbâkî EfendiBabasıdır ve ilk hocasıdır; Receb 1090'da (Ağustos 1679) Mekke kadılığına tayin edilmesiyle oğlu mülâzemete kabul edilmiştir. Ölümü üzerine İbrâhim Efendi başka âlimlere devam etmiştir.AİLE / NESEPHasan Hüsâmeddin UşşâkîHalvetiyye'nin Uşşâkıyye kolunun kurucusudur; babasının dedesi, yani İbrâhim Hasîb onun oğlunun torunudur. Hüsâmeddin Uşşâkī'nin hayatı hakkındaki bilgilerin başlıca kaynağı bu torununun Zeyl-i Şekåik'idir.AİLE / NESEPUşşâkîzâde Abdürrahim EfendiDedesidir; Hüsâmeddin Uşşâkī'nin ilim yolunu seçip kadılık yapan üç oğlundan biridir.ETKİLEDİĞİNev‘îzâde Atâullâh AtâyîŞekåiku'n-nu'mâniyye tercümesine Hadâiku'l-hakåik adıyla zeyil yazan müelliftir; Uşşâkīzâde onun bıraktığı yerden başlayarak kendi zeylini kaleme almıştır.ETKİLEDİĞİŞeyhî Mehmed EfendiUşşâkīzâde'nin zeylini tenkit edip eksiklerini tamamlamak üzere Vekåyiu'l-fuzalâ'yı yazmış, buna rağmen Zeyl'in neredeyse tamamını kendi eserinde kullanmıştır.

MEKÂN BAĞLANTILARI · VERİTABANI

Tekke, türbe ve irşad coğrafyası