tarikat.org
Ara ⌕TR
Ara
Menü

ŞAHSİYET DOSYASI

Nev‘îzâde Atâullâh Atâyî

Nev‘îzâde Atâullâh Atâyî (1583–1636/37 [?]), Rumeli kadılıklarında edindiği gözlem ve belge tecrübesini 1135 biyografili Hadâ’iku’l-Hakā’ik'e taşıyan Osmanlı şairi, âlimi ve tabakat yazarıdır.

Doğum
1583
Vefat
1637
Unvan
Şair, kadı ve Şakāik zeyli müellifi

HAYATI VE TARİHTEKİ YERİ

Adı, mahlası ve ailesi

Asıl adı Atâullâh olan müellif şiirlerinde Atâyî mahlasını kullandı. Kaynaklarda daha çok Nev‘îzâde Atâyî diye anılması, şair, âlim, Sahn-ı Semân müderrisi ve şehzade hocası Nev‘î Yahyâ Efendi'nin oğlu olmasındandır. Tam adı Atâullâh b. Yahyâ el-ma‘rûf bi-Nev‘îzâde şeklinde kaydedilir.

Doğumu ve Halvetî aile çevresi

Şevval 991/Ekim-Kasım 1583'te İstanbul Anadoluhisarı'nda doğdu. Baba tarafından büyük dedesi Pîr Ali b. Nasuh, kaynakta Halvetiyye şeyhi olarak tanıtılır. Bu aile bağı Atâyî'nin bizzat bir tekke şeyhi veya Halvetî kol kurucusu olduğu anlamına gelmez; yetiştiği kültür çevresinin bir unsurudur.

Tahsili

İlk eğitimini babası Nev‘î Yahyâ Efendi'den aldı. Kāfzâde Feyzullah Efendi, Karaca Ahmed Efendi ve Azmîzâde Hâletî gibi devrin âlimlerinin ders halkalarında bulundu. 1010/1601-02'de Ahîzâde Abdülhalim Efendi'nin Rumeli kazaskerliği sırasında mülâzemet defterine kaydoldu.

Müderrislikten kadılığa

İlk resmî görevi 1014/1605'te İstanbul Canbaziye Medresesi müderrisliğiydi. 1017/1608-09'dan itibaren kadılık mesleğine geçti. Lofça, Babaeski, Rusçuk, Hezargrad, Silistre, Tekfurdağı, Tırnova, Tırhala, Mizistre ve Üsküp gibi Rumeli merkezlerinde görev yaptı. Bu uzun güzergâh, eserinde yer alan yerel gözlem, sicil ve şahıs bilgisinin önemli kaynaklarından biridir.

Hadâ’iku’l-Hakā’ik

Hadâ’iku’l-Hakā’ik fî Tekmileti’ş-Şakā’ik, Taşköprizâde'nin bıraktığı yerden Osmanlı ilmiye, edebiyat ve tasavvuf çevrelerinin biyografilerini sürdüren büyük bir zeyildir. Eser 1135 hâl tercemesi içerir. Atâyî yalnız önceki eserleri aktarmamış; kitap nüshaları, mezarlar, vakıf muhasebeleri, mahkeme sicilleri, tayin kayıtları ve şahsî tanıklıklardan da yararlanmıştır.

Şair ve müellif

Atâyî, tabakat yazarlığının yanı sıra divan ve hamse sahibi bir şairdir. Âlemnümâ, Nefhatü'l-Ezhâr, Sohbetü'l-Ebkâr, Heft Hân ve Hilyetü'l-Efkâr hamseyi meydana getiren mesnevileri arasındadır. Edebî metinleriyle biyografi yazıcılığı birbirinden kopuk değildir; eserlerinde gözlemci, eleştirel ve zaman zaman sert üslûbu belirgindir.

Kitap ve belge araştırmacısı

Kendi ifadeleri, eline geçen yazmaları karşılaştırdığını, müellif nüshalarını ve kenar notlarını incelediğini, kadılık yaptığı yerlerde sicil ve vakıf kayıtlarına baktığını gösterir. Bu özellik, zeyli yalnız bir görev listesi olmaktan çıkararak Osmanlı kültür ve kurum tarihinin temel kaynaklarından biri hâline getirmiştir.

Vefat tarihindeki ihtilaf

Vefat yılı kaynaklarda 1044, 1045 ve 1046 olarak farklı kaydedilir. Revan'ın fethi ve IV. Murad'ın İstanbul'a dönüşü için yazdığı manzumeler, Aralık 1635 sonrasında hayatta olduğunu düşündürür; bu nedenle 1046/1636-37 tarihi kuvvetli ihtimaldir. Gün ve ay kesinleştirilmeden tek tarih verilmemelidir. İstanbul'da vefat ettiği konusunda kaynaklar birleşir.

COĞRAFÎ HAFIZAŞeyh Vefâ civarıMekân kayıtlarına git →
Koordinatlı mekânŞehir düzeyi1 nokta · 0 kesin koordinat. Kümeye tıklayarak yaklaşın; tek noktadan mekân dosyasını açın.

İLİŞKİLİ GÖRÜNÜMLER

Ağ ve yol

KİŞİLER AĞIBağlantılarını aç1 doğrudan bağlantıAğda gör →

ESER / METİN

Eserleri ve metinleri

Yazılı miras, şiirler ve bağlı metinler

6 kayıt

İlk 6 kayıt gösteriliyor

ESER / METİN

Hamse-i Atâyî, mürettep Divan ve fıkha dair risâlesi

Sefîne, zeylinin yanı sıra mürettep bir Divan'ı, el-Kavlü'l-Hasen fî Cevâbi Kavli'l-Hasen adlı fıkıh eseri ve beş edebî eserden oluşan Hamse'si bulunduğunu kaydeder.

Metni gösterMetni daralt

Vassâf'ın verdiği listeye göre Nev'îzâde'nin mürettep bir Divan'ı ve fıkıhtan el-Kavlü'l-Hasen fî Cevâbi Kavli'l-Hasen adlı bir eseri vardır. Hamse-i Atâyî adıyla anılan telifini ise Sohbetü'l-Ebkâr, Nefhatü'l-Esrâr, Hilyetü'l-Efkâr, Âlem-nümâ ve Heft-hân adlı edebî eserler teşkil eder. Sefîne ayrıca hakkındaki bilginin Osmanlı Müellifleri'nin üçüncü cildinde 95. sayfada bulunduğunu belirtir.

Çerçeve. Liste, Nev'îzâde'yi yalnız bir tabakat yazarı olarak değil, mesnevî sahibi bir şair ve fıkıh risâlesi kaleme almış bir kadı olarak gösterir; Osmanlı ilmiye çevresinde bu üç kimliğin bir kişide birleşmesi olağandır. Eser adları burada Sefîne'de yazıldığı şekliyle verilmiştir; hamse içindeki bazı adların kaynaklarda farklı okunuşlarla geçtiği bilinmekte olup metin dışına çıkılarak düzeltme yapılmamıştır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ.
TARİHÎ KAYIT

Divanı ve şiirleri

Terceme-i halinden Osmanlı Müellifleri'nin cild-i salisinde 95. sahifesinde bahs olunur. 1044/( 1634) tarihinde lstanbul'a gelerek irtihal etmekle Şeyh Vefa kur­ bünde pederi nezdinde medfGndur. Mürettep Divan'ı ve fıkıhdan el-Kavlü'l-Hasen fi Cevabi Kavli'l-Hasen ismin­ de eseri de vardır. Hamse-i Atai nam te'lifini, Sohbetü'l-Ebkar, Nefhatü'l-Esrar, Hilyetü'l-Efkar, Alem-nüma ve Heft-han adlı edebi eserleri teşkil eder. eş-Şekaiku'n-Nu'maniyye fi Ulemai'd-Devleti'l-Osmaniyye.

Metni gösterMetni daralt

Terceme-i halinden Osmanlı Müellifleri'nin cild-i salisinde 95. sahifesinde bahs olunur. 1044/( 1634) tarihinde lstanbul'a gelerek irtihal etmekle Şeyh Vefa kur­ bünde pederi nezdinde medfGndur. Mürettep Divan'ı ve fıkıhdan el-Kavlü'l-Hasen fi Cevabi Kavli'l-Hasen ismin­ de eseri de vardır. Hamse-i Atai nam te'lifini, Sohbetü'l-Ebkar, Nefhatü'l-Esrar, Hilyetü'l-Efkar, Alem-nüma ve Heft-han adlı edebi eserleri teşkil eder. eş-Şekaiku'n-Nu'maniyye fi Ulemai'd-Devleti'l-Osmaniyye.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Sefîne-i Evliyâ - Cilt 3.
TARİHÎ KAYIT

Eserleri ve metinleri

Mürettep Divan'ı ve fıkıhdan el-Kavlü'l-Hasen fi Cevabi Kavli'l-Hasen ismin­ de eseri de vardır. Hamse-i Atai nam te'lifini, Sohbetü'l-Ebkar, Nefhatü'l-Esrar, Hilyetü'l-Efkar, Alem-nüma ve Heft-han adlı edebi eserleri teşkil eder. eş-Şekaiku'n-Nu'maniyye fi Ulemai'd-Devleti'l-Osmaniyye. Zeyl: Hadaiku'l-Hakayık fi Tekmileti'ş-Şakayık.

Metni gösterMetni daralt

Mürettep Divan'ı ve fıkıhdan el-Kavlü'l-Hasen fi Cevabi Kavli'l-Hasen ismin­ de eseri de vardır. Hamse-i Atai nam te'lifini, Sohbetü'l-Ebkar, Nefhatü'l-Esrar, Hilyetü'l-Efkar, Alem-nüma ve Heft-han adlı edebi eserleri teşkil eder. eş-Şekaiku'n-Nu'maniyye fi Ulemai'd-Devleti'l-Osmaniyye. Zeyl: Hadaiku'l-Hakayık fi Tekmileti'ş-Şakayık.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Sefîne-i Evliyâ - Cilt 3.
TARİHÎ KAYIT

1135 biyografili Şakāik zeyli

Hadâ’iku’l-Hakā’ik, Osmanlı ilmiye, edebiyat ve meşâyih çevresinden 1135 hâl tercemesini bir araya getirir.

Metni gösterMetni daralt

Eser yalnız biyografi sayısıyla değil, müellifin kendi gözlemleri, yazma incelemeleri, sicil kontrolleri ve sözlü haberleri ayırt edilebilir biçimde kullanmasıyla önemlidir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Nev‘îzâde Atâyî, Hadâ’iku’l-Hakā’ik fî Tekmileti’ş-Şakā’ik, haz. Suat Donuk, giriş s. 109-138; Şeyhî Mehmed Efendi, Vekāyi‘u’l-Fuzalâ, c. 3.
TARİHÎ KAYIT

Divanı ve şiirleri 1

Terceme-i halinden Osmanlı Müellifleri'nin cild-i salisinde 95. sahifesinde bahs olunur. 1044/( 1634) tarihinde lstanbul'a gelerek irtihal etmekle Şeyh Vefa kur­ bünde pederi nezdinde medfGndur. Mürettep Divan'ı ve fıkıhdan el-Kavlü'l-Hasen fi Cevabi Kavli'l-Hasen ismin­ de eseri de vardır. Hamse-i Atai nam te'lifini, Sohbetü'l-Ebkar, Nefhatü'l-Esrar, Hilyetü'l-Efkar, Alem-nüma ve Heft-han adlı edebi eserleri teşkil eder. eş-Şekaiku'n-Nu'maniyye fi Ulemai'd-Devleti'l-Osmaniyye.

Metni gösterMetni daralt

Terceme-i halinden Osmanlı Müellifleri'nin cild-i salisinde 95. sahifesinde bahs olunur. 1044/( 1634) tarihinde lstanbul'a gelerek irtihal etmekle Şeyh Vefa kur­ bünde pederi nezdinde medfGndur. Mürettep Divan'ı ve fıkıhdan el-Kavlü'l-Hasen fi Cevabi Kavli'l-Hasen ismin­ de eseri de vardır. Hamse-i Atai nam te'lifini, Sohbetü'l-Ebkar, Nefhatü'l-Esrar, Hilyetü'l-Efkar, Alem-nüma ve Heft-han adlı edebi eserleri teşkil eder. eş-Şekaiku'n-Nu'maniyye fi Ulemai'd-Devleti'l-Osmaniyye.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Sefîne-i Evliyâ - Cilt 3.
TARİHÎ KAYIT

Eserleri ve metinleri 2

Mürettep Divan'ı ve fıkıhdan el-Kavlü'l-Hasen fi Cevabi Kavli'l-Hasen ismin­ de eseri de vardır. Hamse-i Atai nam te'lifini, Sohbetü'l-Ebkar, Nefhatü'l-Esrar, Hilyetü'l-Efkar, Alem-nüma ve Heft-han adlı edebi eserleri teşkil eder. eş-Şekaiku'n-Nu'maniyye fi Ulemai'd-Devleti'l-Osmaniyye. Zeyl: Hadaiku'l-Hakayık fi Tekmileti'ş-Şakayık.

Metni gösterMetni daralt

Mürettep Divan'ı ve fıkıhdan el-Kavlü'l-Hasen fi Cevabi Kavli'l-Hasen ismin­ de eseri de vardır. Hamse-i Atai nam te'lifini, Sohbetü'l-Ebkar, Nefhatü'l-Esrar, Hilyetü'l-Efkar, Alem-nüma ve Heft-han adlı edebi eserleri teşkil eder. eş-Şekaiku'n-Nu'maniyye fi Ulemai'd-Devleti'l-Osmaniyye. Zeyl: Hadaiku'l-Hakayık fi Tekmileti'ş-Şakayık.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Sefîne-i Evliyâ - Cilt 3.

KAVRAM

Kavram dünyası

Bu şahsiyetle birlikte öne çıkan düşünceler

4 kayıt

İlk 4 kayıt gösteriliyor

KAVRAM

Azîz Mahmûd Hüdâyî'ye intisabı ve Üsküdar kadılığı

Sefîne, onun Azîz Mahmûd Hüdâyî'ye müntesip olduğunu, kadılık mesleğine girdiğini ve Şakāik zeylini Üsküdar kadısı iken tamamladığını kaydeder.

Metni gösterMetni daralt

Vassâf'ın kaydına göre Nev'îzâde Atâullah, Azîz Mahmûd Hüdâyî hazretlerine müntesip idi. Kuzât mesleğine intisap etmiş ve Üsküdar kadısı iken, Şakāik-ı Nu'mâniyye zeyli olan Hadâiku'l-Hakāik fî Tekmileti'ş-Şakāik'i tamamlamıştır; eser daha sonra basılmıştır. Böylece tabakat yazarlığı ile fiilî kadılık görevi aynı döneme yerleşmiş olur.

Çerçeve. Bir tabakat müellifinin aynı zamanda kadı ve bir tekke şeyhine müntesip olması, Osmanlı biyografi yazıcılığının hangi çevrelerde üretildiğini gösterir: mahkeme kayıtlarına ve resmî tayin defterlerine erişimi olan bir kalem, aynı zamanda tasavvuf muhitinin içinden bakmaktadır. Hüdâyî'ye intisap kaydı Sefîne'de kısa bir cümleyle verilir ve ayrıntılandırılmaz; bu sebeple bağın derecesi hakkında metinden fazlası çıkarılamaz.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ.
KAVRAM

Vefatı ve Şeyh Vefâ civarındaki kabri: tarihte iki kayıt

Sefîne, 1044/1634'te İstanbul'a gelerek vefat ettiğini ve Şeyh Vefâ civarında babasının yanına defnedildiğini yazar; bu tarih, mevcut kayıttaki 1637 vefat yılıyla örtüşmez.

Metni gösterMetni daralt

Vassâf'ın kaydına göre Nev'îzâde, 1044/1634 tarihinde İstanbul'a gelerek vefat etmiş ve Şeyh Vefâ civarında babası Nev'î Efendi'nin yanına defnedilmiştir. Buna karşılık mevcut kayıtta vefat yılı 1637 olarak geçmektedir. İki tarih arasındaki fark burada çözülmemiş, her ikisi de olduğu gibi kaydedilmiştir.

Çerçeve. Vefat yıllarındaki bu tür farklar, hicrî yılın milâdî karşılığının iki yıla yayılmasından ya da farklı kaynakların farklı yılları esas almasından doğabilir; Sefîne 1044 hicrî yılını verirken başka kaynaklar 1045-1046'yı gösterir. Defin yeri konusunda ise ihtilâf yoktur: baba ile oğlun aynı hazîrede yatması, ailenin İstanbul'daki köklerini de gösteren bir ayrıntıdır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ.
TARİHÎ KAYIT

Tabakat yazarlığında belge ve gözlem

Atâyî mezar, vakıf, sicil, tayin ve yazma nüsha bilgilerini karşılaştırarak çalıştı.

Metni gösterMetni daralt

Kadılık güzergâhı ona Rumeli şehirlerinde yerinde bilgi toplama imkânı verdi. Bu nedenle zeyildeki her haber aynı tür değildir: bir bölümü şahsî tanıklık, bir bölümü resmî kayıt, bir bölümü önceki kaynak veya sözlü nakildir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Nev‘îzâde Atâyî, Hadâ’iku’l-Hakā’ik fî Tekmileti’ş-Şakā’ik, haz. Suat Donuk, giriş s. 109-138; Şeyhî Mehmed Efendi, Vekāyi‘u’l-Fuzalâ, c. 3.
TARİHÎ KAYIT

Silsile ve aktarım bağı 1

Aziz Mahmud-ı Hüdayi hazretleri­ ne müntesib idi. Meslek-i kuzata intisab etmiş, Üsküdar kadisı iken, Hadiiiku'l-Ha­ kaik fi-Tekmileti'ş-Şakaik ismindeki Şakaik-ı Nu'maniyye zeyli ahiren tab' olun­ muştur. Terceme-i halinden Osmanlı Müellifleri'nin cild-i salisinde 95. sahifesinde bahs olunur. 1044/( 1634) tarihinde lstanbul'a gelerek irtihal etmekle Şeyh Vefa kur­ bünde pederi nezdinde medfGndur.

Metni gösterMetni daralt

Aziz Mahmud-ı Hüdayi hazretleri­ ne müntesib idi. Meslek-i kuzata intisab etmiş, Üsküdar kadisı iken, Hadiiiku'l-Ha­ kaik fi-Tekmileti'ş-Şakaik ismindeki Şakaik-ı Nu'maniyye zeyli ahiren tab' olun­ muştur. Terceme-i halinden Osmanlı Müellifleri'nin cild-i salisinde 95. sahifesinde bahs olunur. 1044/( 1634) tarihinde lstanbul'a gelerek irtihal etmekle Şeyh Vefa kur­ bünde pederi nezdinde medfGndur.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Sefîne-i Evliyâ - Cilt 3.

BAĞLANTILAR · VERİTABANI

Şeyh, halife, aile ve post ağı

MEKÂN BAĞLANTILARI · VERİTABANI

Tekke, türbe ve irşad coğrafyası

SAYFA KAYNAKÇASI

Bu dosyada izlenebilen kaynaklar

Bu liste biyografi, ilişki, anlatı ve mekân kayıtlarında açıkça taşınan kaynak künyelerini bir araya getirir. Paragraf düzeyinde kaynağı belirlenmemiş iddialara sonradan dipnot uydurulmaz.

  1. [1]Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ
  2. [2]Sefîne-i Evliyâ - Cilt 3
  3. [3]Nev‘îzâde Atâyî, Hadâ’iku’l-Hakā’ik fî Tekmileti’ş-Şakā’ik, haz. Suat Donuk, giriş s. 109-138; Şeyhî Mehmed Efendi, Vekāyi‘u’l-Fuzalâ, c. 3
  4. [4]Kişi dosyasının kaynakları — Nev‘îzâde Atâullâh Atâyî
Ortak kaynak kataloğunu aç →