Hasan Burhâneddin Cihângîrî

Cihangîriyye tarikatında Hasan Burhâneddin Efendi tarafından tertip edilen ve “Cihangir usulü tevhid” diye bilinen zikir usulü uygulanmaktadır.

Diz üzerinde oturarak icra edilen bu zikri Hasan Burhâneddin ilk olarak, hareket etmek üzere olan bir gemideki tayfaların zinciri çekerken çıkardıkları âhenkli sesleri işitip vecde gelerek uygulamış, daha sonra bu tarz zikir devam ettirilmiştir.

Çerçeve. Tekkesi Boğaz'a bakan Cihangir yamacındadır; zikrin kaynağı da o manzaradır. Bir kolu diğerlerinden ayıran alâmet çoğu zaman böyle tek bir ayrıntıdır — Sünbüliyye'de tâcın terk sayısı, Cihangîriyye'de tevhidin âhengi.

Halifesi Seyyid Mustafa Nehcî'nin bizzat kendisinden dinlediğini belirterek verdiği bilgiye göre Celâlî isyanları sebebiyle Bursa'ya hicret etmek zorunda kaldı.

On sekiz yaşlarında Halvetiyye-Ramazâniyye şeyhlerinden Yâkub Fânî Efendi'ye intisap etti.

Celâlî isyanları Bursa'yı da tehdit etmeye başlayınca şeyhiyle birlikte İstanbul'a giderek Eyüp'te Baba Haydar Tekkesi'ne yerleşti.

Çerçeve. Bir tarikat kolunun İstanbul'da doğması, Anadolu'yu boşaltan Celâlî isyanlarının dolaylı sonucudur. Kaynağın güvenilirliği de yüksektir: bilgi, halifesinin bizzat şeyhinden dinleyip kaydettiği şekliyle gelir.

Diğer kaynaklarda yer alan Hasan Burhâneddin'le ilgili bilgiler oldukça çelişkilidir.

Şeyhî onun İstanbul'a 1068 (1658) yılında geldiğini söyler. Aynı tarihi veren Ayvansarâyî ise 970'te (1562-63) dünyaya geldiğini, 1000 (1591-92) yılında Yâkub Fânî'den hilâfet aldığını kaydeder.

Hüseyin Vassâf'a göre ise 1000 (1591-92) yılında doğmuş, bulûğ çağına erince İstanbul'a gelmiştir.

Çerçeve. Çelişki kolayca görülür: 1068'de İstanbul'a gelen biri, 1020'de Cihangir'e şeyh tayin edilmiş olamaz. Kaynağın tercihi, halifesinin birinci elden kaydına dayanan silsiledir; buna göre yirmi beş otuz yaşlarında hilâfet almış olmalıdır.

Sekiz yıl hizmetinde bulunduğu Ramazan Efendi tarafından kendisine 1020 (1611) yılında hilâfet verildi ve Cihangir Camii'ne meşihat konularak buraya şeyh tayin edildi.

Cihangir Camii'ne şeyh tayin edildikten sonra caminin yanına yaptırdığı tekkede vefatına kadar elli iki yıl irşad faaliyetini sürdürmüş, bu uzun süre içinde birçok halife yetiştirmiştir.

Çerçeve. Camiye meşihat konulması, tekkenin camiden sonra kurulduğunu gösterir: önce şeyh tayin edilmiş, tekkeyi sonra kendisi yaptırmıştır. Elli iki yıl, Osmanlı tekke tarihinin en uzun postnişinliklerindendir.

Halifeleri İstanbul ve civarıyla Gebze, Safranbolu, İznik, Edirne, Bolu, Bursa, Gelibolu, Tavşanlı, İsmail (Tuna nehrinin kuzey kolu üzerinde bir şehir), Kili, Akkirman, Malatya ve Şam'da faaliyet göstermiş, kendisine nisbet edilen Cihangîriyye tarikatının geniş bir sahada yayılmasını sağlamışlardır.

Mustafa Nehcî onun, aralarında devlet erkânı ve medrese mensuplarının da bulunduğu birçok halifesinin adını verir.

Çerçeve. İsmail, Kili ve Akkirman bugün Ukrayna sınırları içindedir; Şam ile birlikte düşünülünce kolun imparatorluğun iki ucuna birden ulaştığı görülür.

Şeyh Mehmed Zâhid Efendi ile Şeyh Rızâ Efendi arasındaki altı yıllık (1822-1828) boşluk, 1822'de vuku bulan büyük Tophane yangını sırasında cami ve çevresinin yanması sebebiyle meydana gelmiş olmalıdır.

Nitekim caminin son cemaat yeri girişinde bulunan 1307 (1889) tarihli ihya kitâbesinde ilk inşa edildiği 967'den (1559-60) sonra caminin birçok yangın geçirdiği kaydedilmiştir.

Çerçeve. Postnişin listesindeki bir boşluk, bir şehir yangınının izini taşır. Cihangir Camii'ni Kanûnî, oğlu Şehzade Cihangir'in hâtırasına yaptırmıştır.