tarikat.orgHAYATI VE TARİHTEKİ YERİ
Kimliği ve kaynakların sınırı
Şeyh Fethullah Efendi, XVII. yüzyıl İstanbul Halvetîliğinde Cihangir Zâviyesi’nin ikinci postnişini olarak tanınır. Kaynaklar doğum yılını, ailesinin adlarını ve ilk tahsil çevresini ayrıntılı biçimde vermez; onu Gürcü asıllı diye kaydeder. Bu sebeple biyografisi, aynı adı taşıyan başka vaiz ve şeyhlerin bilgileriyle genişletilmemeli; Cihangirli Hasan Efendi, Cihangir Zâviyesi ve kendi ailesi etrafında kurulan sağlam kayıtlarla sınırlandırılmalıdır.
Halvetî çevrelerde yetişmesi
Fethullah Efendi’nin İstanbul’da çeşitli Halvetî meşâyihinin hizmetinde bulunduğu, ardından Hasan Burhâneddin Cihângîrî’ye intisap ettiği aktarılır. Seyrüsülûkünü onun yanında tamamladı ve irşad izni aldı. Kaynaklarda Hasan Efendi’nin hem halifesi hem damadı diye anılması, Cihangir Zâviyesi’ndeki post intikalinin manevî terbiye ile aile bağını birlikte taşıdığını gösterir.
Hasan Burhâneddin Cihângîrî’nin mirası
Hasan Burhâneddin, Halvetiyye’nin Ramazâniyye çevresinde yetişmiş, Cihangir Camii bitişiğinde kurduğu zâviyede uzun yıllar irşad etmişti. Onun çevresi kaynaklarda Cihangîriyye adıyla anılır. Bu ad, Halvetiyye’den bağımsız yeni bir ana tarikat değil; Hasan Efendi’nin usulü ve halifeleri çevresinde belirginleşen yerel bir Halvetî irşad koludur. Fethullah Efendi bu mirasın pîri değil, Hasan Efendi’den sonraki taşıyıcısıdır.
1663’te Cihangir postuna geçişi
Hasan Burhâneddin Efendi’nin Rebîülâhir 1074/Kasım 1663’te vefatından sonra Cihangir Zâviyesi postuna Fethullah Efendi geçti. Bu intikal çağdaş silsile ve tekke kayıtlarında açık biçimde gösterilir. Cihangir Camii çevresindeki vaaz, sohbet, zikir, misafir ağırlama ve derviş terbiyesi onun döneminde kesintiye uğramadan sürdü.
İrşad üslubu
Biyografik kayıtlar Fethullah Efendi’yi cömertlik, misafirperverlik ve oruca devamla tanıtır. Bu kısa vasıflar yalnız ahlâkî övgü olarak değil, tekke idaresinin gündelik çerçevesi içinde okunmalıdır: gelenlerin doyurulması, yolcu ve dervişlerin ağırlanması, ibadet düzeninin korunması ve şeyhinin kurduğu hizmet halkasının sürdürülmesi postnişinliğinin başlıca yönleridir. Ona nispet edilen müstakil bir eser veya farklı bir zikir usulü henüz belirlenmiş değildir.
Yaklaşık kırk yıllık postnişinlik
1663’te başlayan meşihatı, esas alınan 1113/1701-02 vefat tarihine göre yaklaşık otuz sekiz yıl sürdü. İstanbul tekkeleri üzerine bazı çalışmalarda vefatı 1115/1703-04 olarak verilir; bu durumda irşad süresi kırk yıla yaklaşır. İki tarih arasındaki fark kaynakların kullandığı tekke listeleri ve mezar okumalarından doğmaktadır. Yeni bir kitâbe veya tarih kaydı kesin hüküm sağlamadıkça ihtilaf birlikte gösterilmelidir.
Vefatı, kabri ve halefi
Receb 1113 kaydını esas alan rivayete göre Aralık 1701 dolayında vefat etti ve mürşidi Hasan Burhâneddin Efendi’nin yanına, Cihangir Camii haziresine defnedildi. Zâviye postu büyük oğlu Şeyh Mehmed Efendi’ye geçti. Böylece Cihangir irşad halkası Hasan Burhâneddin’den damadı Fethullah Efendi’ye, ondan da ailesinin sonraki kuşağına taşındı.
Mekânın geçirdiği değişimler
Bugünkü Cihangir Camii, yangınlar ve yeniden yapımlar sebebiyle Fethullah Efendi’nin görev yaptığı XVII. yüzyıl yapısının aynısı değildir. Buna karşılık cami bitişiğindeki hazire ve Hasan Burhâneddin türbesi, eski zâviyenin yer hafızasını korur. Haritadaki nokta bu tarihî cami-zâviye-hazire bütününü gösterir; günümüzde bağımsız tekke binası bulunduğu anlamına gelmez.
Halvetiyye tarihindeki yeri
Fethullah Efendi’nin önemi, yeni bir yol kurmasından değil, Hasan Burhâneddin’in vefatından sonra Cihangir’deki Halvetî hizmeti uzun süre devam ettirmesinden gelir. Bu dosyada Cihangîriyye, Halvetiyye içindeki irşad çevresi olarak gösterilmiş; Cerrâhiyye veya başka bir Halvetî koluyla karıştırılmamıştır.