tarikat.org
Ara ⌕TR
Ara
Menü

ŞAHSİYET DOSYASI

Toyranlı Mehmed Efendi

Toyranlı Mehmed Efendi (ö. 1010/1601-02), Gölbaşı köyünden yetişip Sofyalı Bâlî Efendi’nin hizmetinde tarikat terbiyesini tamamlamış; İbrahim Paşa’nın yaptırdığı cami ve hânkāhta irşad yürütmüş Halvetî şeyhidir.

Vefat
1602
Unvan
Sofyalı Bâlî halifesi ve hânkāh şeyhi

HAYATI VE TARİHTEKİ YERİ

Gölbaşı’ndan Sofyalı Bâlî’ye

Toyran kazasına bağlı Gölbaşı köyünde doğdu. Sofyalı Bâlî Efendi’nin yanında uzun yıllar hizmet etti; şeyhinin ayakkabı ve asasını taşıdığı özellikle kaydedilir.

Köyüne dönüşü

Tarikat terbiyesini tamamladıktan sonra memleketine dönerek bir köye yerleşti. Şöhreti çevreye yayıldı.

İbrahim Paşa’nın cami ve hânkāhı

Vezîriâzam İbrahim Paşa onun bulunduğu köyde cami ve hânkāh yaptırarak yerleşimi ihya etti. Böylece mürşid çevresi ile devlet adamı himayesi aynı kırsal kurumda birleşti.

Vefatı

1010/1601-02’de vefat etti ve zâviyesinin avlusuna defnedildi. Kesin köy konumu ikinci coğrafya kaynağıyla doğrulanmadan koordinat eklenmemiştir.

Hizmet, uzlet ve şöhret

Toyran kazâsına bağlı Gölbaşı köyünde doğdu. Gençliğinden itibaren sâlih hâliyle dikkat çekti ve tarikat büyüklerinin kapısına vardı; nice yıl Sofyalı Bâlî Efendi’nin hizmetinde, onun ayakkabılarını çeviren ve asâsını taşıyan kişi olarak kaldı.

Aradığını elde ettikten sonra memleketine döndü ve mâmur bir köye yerleşti. Şöhreti çevreye yayılınca Vezîriâzam İbrahim Paşa o köyde bir cami ile bir hânkāh yaptırarak orayı ihyâ etti. 1010 tarihinde vefat etti; zâviyesinin sahasına defnedildi ve kabri ziyaret yeri oldu.

Kaynak, hakkındaki anlatıyı bizzat işittiği bir kişiden aktarır: Rumeli kadıları arasında ilmiyle tanınan Sirozlu Molla Çelebi, o yörenin sâlihlerinden ve şeyhin dostlarından birinin ağzından nakletmiştir.

COĞRAFÎ HAFIZA2 coğrafî bağlantıMekân kayıtlarına git →
Koordinatlı mekânŞehir düzeyi2 nokta · 0 kesin koordinat. Kümeye tıklayarak yaklaşın; tek noktadan mekân dosyasını açın.

İLİŞKİLİ GÖRÜNÜMLER

Ağ ve yol

KİŞİLER AĞIBağlantılarını aç1 doğrudan bağlantıAğda gör →

GELENEK İÇİ ANLATI

Menkıbeler

Gelenek içinde aktarılan hatıra ve anlatılar

1 kayıt

İlk 1 kayıt gösteriliyor

MENKIBE · GELENEK İÇİ

Vâridât’ta daha önce görülmeyen sayfa

Toyranlı Mehmed Efendi’nin ziyaretçisinin Şeyh Bedreddin’in Vâridât’ındaki bir meseleye dair şüphesini, daha önce kitapta görmediği bir sayfayı okutarak gidermesi anlatılır.

Tam anlatıyı okuAnlatıyı daraltMenâkıbnâme’de tam metni aç →

Atâyî bu rivayeti Sirozlu Molla Çelebi’den, onun da Toyranlı Mehmed Efendi’nin dostlarından sâlih bir kişiden duyduğunu belirterek aktarır. Bu kişi her yıl belirli bir vakitte şeyhi ziyaret ederdi. Mehmed Efendi ümmî olduğu için yanında bulunan kitapları misafirine okutur, okunan meselelerle ilgili öyle açıklamalar yapardı ki dinleyenler hayrete düşerdi.

Bir gün bu kişi dostlarından birinde Şeyh Bedreddin’in Vâridât adlı eserini gördü. Kitabın başında âhirette hûri ve köşklerin varlığını inkâr eder gibi görünen ifadeleri okuyunca Şeyh Bedreddin’in yüksek makamına dair zihni karıştı. Alışılmış ziyaret vaktini beklemeden bu müşkülünü çözmek üzere Mehmed Efendi’ye gitti.

Şeyh onu karşıladı ve her zamanki gibi hazır kitaplardan birini okumasını istedi. Misafir kitabın içinde bir sayfa bulup okudu; bu sayfadaki açıklama şüphesini giderdi ve gönlünü yeniden kesinliğe yöneltti. Rivayeti aktaran kişi, söz konusu kitabı başından sonuna birçok kez okuduğu hâlde o sayfayı daha önce hiç görmediğine ve sohbetleri sırasında bu mesele hakkında bir konuşma geçmediğine yemin ederek şahitlik etmişti.

Bu anlatı gelenek hafızasına aittir; doğrulanabilir tarihî olayla aynı kesinlikte sunulmaz. Kaynak: Nev‘îzâde Atâyî, Hadâ’iku’l-Hakā’ik fî Tekmileti’ş-Şakā’ik, c. II, s. 1248-1253.

KAVRAM

Kavram dünyası

Bu şahsiyetle birlikte öne çıkan düşünceler

2 kayıt

İlk 2 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Okuma yazma bilmeyen bir şeyh

Ümmî olduğu hâlde kendisine kitap okutup dinler, dinleyenleri şaşırtan açıklamalar yapardı; açıktan görülen kerâmetleriyle tanınmıştı.

Metni gösterMetni daralt

Kaynak onu iki cümlede tarif eder: açıkça görülen kerâmetleriyle meşhurdu ve ümmî olduğu hâlde gönül levhasını okuyan biriydi. Okuma yazma bilmediği için, kendisini ziyarete gelenlere elde bulunan kitapları yüksek sesle okutur, dinler ve sırası geldikçe öyle açıklamalar yapardı ki işitenlerin aklı gider.

Kayıt, sohbetlerinin kitaptan geçtiğini ama bilgisinin kitap okumaktan gelmediğini söylemek üzere kurulmuştur; ümmîlik burada bir eksiklik olarak değil, anlatının dayandığı asıl unsur olarak durur.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.
TARİHÎ KAYIT

Sofyalı Bâlî’nin ayakkabıcısı ve asâdârı

Yıllarca Sofyalı Bâlî Efendi’nin hizmetinde bulundu; kaynağın kaydettiği görevi şeyhin ayakkabılarını çevirmek ve asâsını taşımaktı.

Metni gösterMetni daralt

Gençliğinde tarikat büyüklerinin kapısına vardığında Sofyalı Bâlî Efendi’nin çevresine katıldı. Kaynak, bu çıraklığın süresini ve biçimini birlikte verir: nice yıllar, o büyük şeyhin hizmetinde ayakkabılarını çeviren ve asâsını taşıyan kişi olmuştu. Aradığını elde ettikten sonra memleketine döndü ve mâmur bir köye yerleşti; adı buradan yayıldı.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

BAĞLANTILAR · VERİTABANI

Şeyh, halife, aile ve post ağı

MEKÂN BAĞLANTILARI · VERİTABANI

Tekke, türbe ve irşad coğrafyası

Gölbaşı (Toyran) · TürkiyeGölbaşı köyüKaynağın “Toyran kazâsına tâbi Gölbaşı adlı karye” diye kaydettiği doğum yeri. Tahsilini tamamladıktan sonra memleketine dönmüştür. İlişkili kişi dosyası Toyranlı Mehmed Efendi : Toyranlı Mehmed Efendi (ö. 1010/1601-02), Gölbaşı köyünden yetişip Sofyalı Bâlî Efendi’nin hizmetinde tarikat terbiyesini tamamlamış; İbrahim Paşa’nın yaptırdığı cami ve hânkāhta irşad yürütmüş Halvetî şeyhidir.Gölbaşı (Toyran) · Türkiyeİbrahim Paşa Camii ve HânkāhıVezîriâzam İbrahim Paşa’nın, onun yerleştiği köyü ihyâ etmek üzere yaptırdığı cami ve hânkāh. 1010 tarihinde vefat ettiğinde zâviyesinin sahasına defnedilmiş, kabri gönül ehlinin ziyaretgâhı olmuştur. Kaynak köyün adını bu bağlamda tekrar vermez.

SAYFA KAYNAKÇASI

Bu dosyada izlenebilen kaynaklar

Bu liste biyografi, ilişki, anlatı ve mekân kayıtlarında açıkça taşınan kaynak künyelerini bir araya getirir. Paragraf düzeyinde kaynağı belirlenmemiş iddialara sonradan dipnot uydurulmaz.

  1. [1]Nev‘îzâde Atâyî, Hadâ’iku’l-Hakā’ik fî Tekmileti’ş-Şakā’ik, c. II, s. 1248-1253
  2. [2]Kişi dosyasının kaynakları — Toyranlı Mehmed Efendi
Ortak kaynak kataloğunu aç →