Seyyid Seyfullah Nizamoğlu

Asıl adı Seyfullah Kasım'dır. Babası, Yavuz Sultan Selim devrinde (1512-1520) Bağdat'tan İstanbul'a göç edip önce Kasımpaşa'da, ardından Silivrikapı'da bir tekke kuran Seyyid Nizâmeddin Ahmed Efendi'dir; ilk dinî ve tasavvufî eğitimini ondan almış olmalıdır. Babası eğitimini ilerletmesi için onu Halvetiyye'nin Sinâniyye kolunun kurucusu İbrâhim Ümmî Sinan'a gönderdi. Seyrüsülûkünü tamamladığında şeyhi ona sıradan bir tarikat tacı değil, babası Seyyid Nizam'ın hâtırasını yaşatması için Nizâmî tacını giydirdi. "Nizamoğlu" nisbesiyle tanınması da bu bağın devamıdır; nitekim tarikat taçlarını ve özellikle Seyyid Nizam'ın giydiği taçtaki on dört yeşil terk ile on dört beyaz elifin sembolik anlamlarını anlattığı Risâle-i Tâc-ı Nizâmî adlı müstakil bir risâlesi vardır.

Eserlerinde ilâhî aşk, Ehl-i beyt muhabbeti ve on iki imama bağlılık geniş yer tutar. Sünnîliğin hâkim olduğu Osmanlı toplumunda irşad faaliyetinde bulunmasına rağmen "Kim ister Mustafâ'dan bula izzet / İmâm-ı Ca‘fer'e kılsın itâat" ve "Yetmiş iki milletin hiçbiri nâcî olmadı / Mezheb-i hak ister isen Ca‘ferî ol dâimâ" gibi beyitlerinde Ca‘ferî olduğunu açıkça belirtmiştir. Buna karşılık mensur Câmiu'l-maârif'inde "Cemî‘-i Ehl-i sünnet ve'l-cemâat / Tarîki üzre olmaktır saâdet" gibi ifadeler bulunur. Abdülbaki Gölpınarlı bu ikinci tür ifadeleri takıyye olarak nitelendirmiştir. İki metin arasındaki bu fark, kaynakta çözülmüş bir mesele olarak değil, bir yorum tartışması olarak durur.

Şiirlerinde haksızlık, adam kayırma, rüşvet ve ilmiye sınıfındaki bozulma gibi sosyal yaralara temas edip bunları eleştirmesi, diğer tasavvuf şairlerinde görülmeyen önemli bir özellik olarak değerlendirilir. Aynı doğrultuda Şeref-i Siyâdet adlı eserinin hemen her şiirinde seyyidliğin şerefinden, zamane âlimlerinin seyyidlere saygı göstermemesinden ve Ehl-i beyt'in uğradığı zulümlerden söz edilir. Böylece tasavvufî neşve ile devrin ilim ve idare çevrelerine yönelik açık bir eleştiri onun şiirinde yan yana durur.

Vahdet-i vücûd düşüncesini coşkun bir dille ifade eden eserlerinde Hurûfîliğin tesiri de görülür. Bu tesir bir üslûp ve sembol dünyası düzeyinde kalmış, hiçbir zaman Nesîmî'de olduğu gibi temel doktrin hâline getirilmemiştir. Vahdet-i vücûdu doğrudan konu edindiği Miftâh-ı Vahdet-i Vücûd adlı risâlesinde varlık mertebelerini anlatırken bu mertebelerin üç, beş ve yedili tasniflere tâbi tutulduğunu, Abdülkerîm el-Cîlî'nin kırklı tasnife gittiğini, esasında ise varlık mertebelerinin sonsuz olduğunu söyler; risâle tevhîd-i ef‘âl, tevhîd-i sıfât ve tevhîd-i zât konularıyla sona erer.

Halvetiyye'nin Sinâniyye kolu, İbrâhim Ümmî Sinan'a (ö. 976/1568) nisbet edilir. Ümmî Sinan'ın 300 kadar halife yetiştirdiği kaydedilir; bunlar arasında en tanınmışı, Ehl-i beyt muhabbetini terennüm ettiği şiirleriyle meşhur olan ve Seyyid Nizamoğlu diye tanınan Seyyid Seyfullah Efendi'dir. Sinâniyye esas olarak İstanbul'da açılan üç tekkede, tekkelerin kapatıldığı 1925 yılına kadar faaliyet göstermiş, tarikat XVI. yüzyılın ortalarından itibaren Balkanlar'da da yayılmıştır.

Türk edebiyatında aşk konusunun tasavvufî özellikleriyle ele alınışı sayılırken, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'den başlayarak Yûnus Emre, Eşrefoğlu Rûmî, Dede Ömer Rûşenî, Niyâzî-i Mısrî ve Nesîmî ile birlikte Seyyid Nizamoğlu Seyfullah da manzum ve mensur eserleriyle, özellikle gazel-ilâhileriyle bu konuyu işleyen mutasavvıf şairler arasında zikredilir. Bu sıralama, onun yalnız kendi tarikat çevresinde değil, Türk tasavvuf şiirinin ana damarı içinde konumlandırıldığını gösterir.