Ara
Menü

Sertarîkzâde Mehmed Emin Efendi

Sertarîkzâde Mehmed Emin Efendi (1687–1759), Nûreddin Cerrâhî’nin üçüncü halifesi; Kumrulu, Otlukçu, Pazar ve Rumelihisarı çevrelerinde eğitim, irşad ve âyin hizmeti yürüten âsitâne postnişinidir.

Doğum
1687
Vefat
1759
Unvan
Nûreddin Cerrâhî’nin üçüncü halifesi, sertarîk ve Pazar Tekkesi bânisi

Ailesi ve tahsili

Mehmed Emin Efendi 1098/1687’de Fâtih civarındaki Kumrulu Mescidi mahallesinde doğdu. Babası, Sivâsî çevresinden Şeyh Abdullah b. Abdurrahman’dır. İlk öğrenimini Hâfız Paşa Mektebi’nde, yüksek tahsilini Fâtih Camii’nde gördü.

Nûreddin Cerrâhî’nin üçüncü halifesi

Babasının yönlendirmesiyle Nûreddin Cerrâhî’nin hizmetine girdi; tekke hizmeti, çile ve halvet terbiyesinden sonra 12 Rebîülevvel 1123’te hilâfet aldı. Kaynak onu pîrin üçüncü halifesi ve âsitânenin sertarîki olarak tanımlar. “Sertarîkzâde” adı hem ailesi hem tekke göreviyle bağlantılı ayırt edici lakabıdır.

Tekke ve ders halkaları

Kumrulu Mescidi’ndeki zaviyede ders verdi ve salı günleri âyin icra etti. Mehmed Hüsâmeddin Merdî’nin Otlukçu Yokuşu’ndaki tekkesini bir süre yönetti. Kendi malıyla Eyüp Otakçılar’daki Pazar Tekkesi’ni kurdu. Rumelihisarı Camii kürsü şeyhliği ile Durmuş Dede Zaviyesi meşihatını da üstlendi. Böylece ilmî ders, vaaz ve tekke irşadını bir arada yürüttü.

Eseri ve âyin düzeni

Kemâl-i Hazret-i Nûreddin adlı, Cerrâhî evrâd ve âyinindeki ilaveleri anlattığı bildirilen bir eser ona nispet edilir. Hüseyin Vassâf eseri görmediğini, yalnız eski tekke kütüphanesi fihristindeki kaydını tespit ettiğini açıkça söyler; eser günümüze ulaşmış gibi sunulmamalıdır.

Post ve vefat

1168/1755’te Mehmed Hüsâmeddin’in ardından âsitâne postuna geçti. 18 Şevval 1172’de, 1759 yılında vefat etti; vasiyeti gereği kurduğu Pazar Tekkesi’nde eşi Âişe Bacı Hâtun’un yanına defnedildi. Gasl ve merasim hizmetlerini halifeleri Abdülaziz Efendi ile Eğrikapılı Mehmed Sa‘deddin yürüttü.

COĞRAFÎ HAFIZA6 coğrafî bağlantıMekân kayıtlarına git →
Koordinatlı mekânŞehir düzeyi6 nokta · 0 kesin koordinat. Kümeye tıklayarak yaklaşın; tek noktadan mekân dosyasını açın.

Ağ ve yol

Hayatından kayıtlar

İlk 2 kayıt gösteriliyor

BİYOGRAFİK KAYIT

İkinci pîr sayılmak

Kolun İstanbul'da yayılması.

Metni gösterMetni daralt

Şeyh Sertarikzâde Emin Efendi, Cerrâhiyye'nin özellikle İstanbul'da yayılmasında önemli rol oynamış ve bu sebeple kendisine “pîr-i sânî” denilmiştir.

Çerçeve. Pîr-i sânî unvanı, bir yolu kurmayan fakat onu kurumsallaştıran şeyhe verilir; aynı unvanı Kādiriyye'de İsmâil Rûmî, Halvetiyye'de Yahyâ-yı Şirvânî, Anadolu Nakşîliğinde Emîr Buhârî taşır. Nûreddin Cerrâhî yalnız on sekiz yıl irşad etmiş, âsitâne dışında tekke kurmamıştı; şehir ölçeğinde yayılma bu halifesiyle olmuştur.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Cerrâhiyye”, c. 7.
BİYOGRAFİK KAYIT

Adındaki vazife

Sertarik nedir?

Metni gösterMetni daralt

Sertarik, Cerrâhî dergâhındaki on dört hizmet görevlisinin başıdır; postnişin (şeyh), sertarik ve aşçıdan oluşan ve “üçler meydanı” denilen kurul mânevî işlerden sorumludur.

Âyinde de belirleyici bir rolü vardır: ism-i hay zikri sırasında çoğunlukla postnişin halkadan çıkarak zikrin idaresini sertarika bırakır.

Çerçeve. Sertarikzâde “sertarikin oğlu” demektir; yani adı, ailesinin dergâhtaki vazifesinden gelir. Silsiledeki meslek adlarının (Mestçi, Debbağ, İğci) yanına burada bir tekke hizmeti eklenmiştir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Cerrâhiyye”, c. 7.

Kavram dünyası

İlk 5 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Vefat yılında bir yıllık fark

Cerrâhî silsile cetvelleri doğumunu 1098/1686, irtihalini 1172/1758 diye kaydeder; ansiklopedi maddesi ise vefatını 1173/1759-60 olarak verir.

Metni gösterMetni daralt

Cerrâhiyye silsilesini padişah dönemleriyle birlikte veren cetvellerde adı «Sertarikzâde Mehmed Emin Efendi (V. 1098/1686 İ. 1172/1758)» biçiminde kayıtlıdır; yani doğum 1098/1686, irtihal 1172/1758'dir. Cetvel onun devrini I. Mahmud, III. Osman ve III. Mustafa saltanatlarına yerleştirir.

Buna karşılık Cerrâhiyye maddesi vefatını 1173/1759-60 olarak verir. İki kayıt arasındaki fark bir yıldır ve kaynaklarda tartışılmaz; burada da tercih yapılmamış, ikisi de bırakılmıştır.

Doğum yılı için tek kayıt vardır: 1098/1686. Cetvellerdeki «V.» harfi velâdeti, «İ.» harfi irtihali gösterir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.
TARİHÎ KAYIT

Halifeleri: Mehmed Sâdık ve İbrâhim Efendi

Adı anılan iki halifesi, kendi kurduğu tekkelerin dışında başka tekkelerin postnişinliğine geçerek Cerrâhiyye'nin XVIII. yüzyıldaki genişlemesini sürdürmüştür.

Metni gösterMetni daralt

XVIII. yüzyılın ikinci yarısında Cerrâhî tekkelerinin sayısı on dörde yükselirken bu genişlemenin iki halkası doğrudan onun halifeleridir.

Halifelerinden Şeyh Mehmed Sâdık (ö. 1176/1762-63), Rumelihisarı'ndaki Durmuş Dede Tekkesi'ni Cerrâhiyye'ye kazandırmıştır. Yine halifelerinden Şeyh İbrâhim Efendi (ö. 1194/1780) Eyüp'teki Tamışvar Tekkesi postnişini olmuştur.

Bu iki ad, kendisine «pîr-i sânî» denmesinin sebebi olan yayılmanın nasıl işlediğini gösterir: yayılma yalnız yeni tekke açmakla değil, mevcut tekkelerin postnişinliğine halife yerleştirmekle de olmaktadır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.
TARİHÎ KAYIT

İki tekke, iki asır

Fatih ve Eyüp.

Metni gösterMetni daralt

Fatih Kumrulu Mescid civarında ve Eyüp Nişancılar'da Sertarikzâde adıyla bilinen tekkeleri kurmuştur.

1925 yılında yalnız beş Cerrâhî tekkesinin faaliyette olduğu görülmektedir. Bunlar Cerrâhî Âsitânesi, her iki Sertarikzâde, İğci Mehmed Hüsâmeddin ve Karagöz tekkeleridir.

Çerçeve. Kolun 1925'e ulaşan beş tekkesinden ikisi onundur. XVIII. yüzyıldan zamanımıza kadar Cerrâhiyye'ye ait olduğu bilinen yirmi dokuz tekkeden yirmi dördü İstanbul'daydı; bu şehirleşmenin başlatıcısı odur.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Cerrâhiyye”, c. 7.
TARİHÎ KAYIT

Kesilen silsile

Muhzırzâde Ali Ziyâeddin'e kadar.

Metni gösterMetni daralt

Tarikatın… biri Sertarikzâde Mehmed Emin Efendi (ö. 1173/1759-60) ile devam edip Muhzırzâde Ali Ziyâeddin'e (ö. 1335/1917) kadar geldiği tesbit edilen, diğeri İğci Mehmed Hüsâmeddin… vasıtasıyla günümüze ulaşan iki silsilesi vardır.

Çerçeve. İki hattın âkıbeti farklıdır: onunki 1917'de izlenebildiği yere kadar gider, öteki bugüne ulaşır. Bu, “pîr-i sânî” denen kişinin silsilesinin sürmemiş olması gibi bir tersliktir — kolu şehre yayan hat, kolu bugüne taşıyan hat değildir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Cerrâhiyye”, c. 7.
KAVRAM

Risâle yazan şeyhlerden

Kaybolan metinler.

Metni gösterMetni daralt

Sertarikzâde Mehmed Emin, Fâzıl Mehmed Emin (ö. 1220/1805), Hâfız Seyyid Mehmed Şâkir, Seyyid Abdülaziz Zihnî ve Yahyâ Galib gibi bazı Cerrâhî şeyhlerinin risâleler yazdığı kaydedilmekteyse de bu risâlelerin birçoğu kaybolmuştur.

Çerçeve. Kaynağın sayabildiği tek hayatta kalan metin Mehmed Şâkir'in Nâtıku's-savâb'ıdır. Cerrâhî şeyhlerinin büyük kısmı hece vezniyle nutuk yazmıştır; fakat “içlerinden pek büyük şair çıkmamıştır.”

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Cerrâhiyye”, c. 7.

Şeyh, halife, aile ve post ağı

ÖNCEKİ POSTİğci Mehmed Hüsâmeddin EfendiMehmed Hüsâmeddin Efendi → Sertarikzâde Mehmed Emin Efendi: Cerrâhî Âsitânesi post devamı.SONRAKİ POSTSeyyid Abdülaziz EfendiSertarikzâde Mehmed Emin Efendi → Seyyid Abdülaziz Efendi: Cerrâhî Âsitânesi post devamı.TALEBESİ / HALİFESİEyyûbî Hacı İbrâhim EfendiHalifesidir (ö. 1194/1780); Eyüp'teki Tamışvar Tekkesi postnişini olmuştur.TALEBESİ / HALİFESİNûreddin Cerrâhî (Muhammed Nûreddin)Nûreddin Cerrâhî'nin yetiştirdiği yedi halifeden biridir; diğerleri Süleyman Veliyyüddin, Mehmed Hüsâmeddin, Moralı Yahyâ Şerafeddin, Musullu Yûnus, Tekirdağlı Mustafa ve Bursalı Mehmed Çelebi'dir.DEVAM EDEN BAĞLANTIİğci Mehmed Hüsâmeddin EfendiÂsitânenin postnişin sırasında kendisinden önceki şeyhtir; Nûreddin Cerrâhî'den sonra Süleyman Veliyyüddin ve Mehmed Hüsâmeddin Türâbî, ardından bu kişi gelir.DEVAM EDEN BAĞLANTISeyyid Abdülaziz EfendiÂsitânenin postnişin sırasında kendisinden sonraki şeyhtir; silsile cetvelinde «Seyyid Abdülaziz Efendi (V. 1112/1700 İ. 1174/1760)» olarak kayıtlıdır.

Tekke, türbe ve irşad coğrafyası

İstanbul · TürkiyeSertarikzâde TekkesiXVIII. yüzyılın ilk yarısında kurduğu iki tekkeden biri; 1925'te hâlâ faaldi. Konum yaklaşıktır. İlişkili kişi dosyası Sertarîkzâde Mehmed Emin Efendi : Sertarîkzâde Mehmed Emin Efendi (1687–1759), Nûreddin Cerrâhî’nin üçüncü halifesi; Kumrulu, Otlukçu, Pazar ve Rumelihisarı çevrelerinde eğitim, irşad ve âyin hizmeti yürüten âsitâne postnişinidir.İstanbul · TürkiyeSertarikzâde TekkesiEyüp Nişancılar'da kurduğu ikinci tekke; 1925'te hâlâ faaldi. Konum yaklaşıktır. İlişkili kişi dosyası Sertarîkzâde Mehmed Emin Efendi : Sertarîkzâde Mehmed Emin Efendi (1687–1759), Nûreddin Cerrâhî’nin üçüncü halifesi; Kumrulu, Otlukçu, Pazar ve Rumelihisarı çevrelerinde eğitim, irşad ve âyin hizmeti yürüten âsitâne postnişinidir.Karagümrük, İstanbul · TürkiyeNûreddin Cerrâhî ÂsitânesiCerrâhiyye'nin merkez tekkesi; 6 Receb 1115'te (15 Kasım 1703) açılmıştır. Konum yaklaşıktır. İlişkili kişi dosyası Sertarîkzâde Mehmed Emin Efendi : Sertarîkzâde Mehmed Emin Efendi (1687–1759), Nûreddin Cerrâhî’nin üçüncü halifesi; Kumrulu, Otlukçu, Pazar ve Rumelihisarı çevrelerinde eğitim, irşad ve âyin hizmeti yürüten âsitâne postnişinidir.İstanbul · TürkiyeDurmuş Dede TekkesiHalifesi Şeyh Mehmed Sâdık'ın (ö. 1176/1762-63) eline geçen tekke. Konum yaklaşıktır. İlişkili kişi dosyası Sertarîkzâde Mehmed Emin Efendi : Sertarîkzâde Mehmed Emin Efendi (1687–1759), Nûreddin Cerrâhî’nin üçüncü halifesi; Kumrulu, Otlukçu, Pazar ve Rumelihisarı çevrelerinde eğitim, irşad ve âyin hizmeti yürüten âsitâne postnişinidir.Eyüpsultan, İstanbul · TürkiyeTamışvar TekkesiHalifesi Şeyh İbrâhim Efendi'nin (ö. 1194/1780) postnişini olduğu tekke. Konum yaklaşıktır. İlişkili kişi dosyası Sertarîkzâde Mehmed Emin Efendi : Sertarîkzâde Mehmed Emin Efendi (1687–1759), Nûreddin Cerrâhî’nin üçüncü halifesi; Kumrulu, Otlukçu, Pazar ve Rumelihisarı çevrelerinde eğitim, irşad ve âyin hizmeti yürüten âsitâne postnişinidir.İstanbul · TürkiyeSertarikzâde Mehmed Emin Efendi TürbesiZiyaretgâh kaydı Kaynakta “EŞ-ŞEYH SERTARİKZADE MEHMED EMİN EFENDİ EL-CERRAHİ” adıyla, CERRAHİYYE çevresinde, EYÜPSULTAN/İSTANBUL ziyaretgâh kaydı olarak yer alır. Adres tarifi DAVUTAĞA CD. NO:21, SERTARİKZADE TEKKESİ İrtihal kaydı Kaynak veri kümesinde hicrî irtihal tarihi 18 ŞEVVAL 1172 olarak verilir. Bu tarih, şahsiyet dosyasındaki biyografik tarihle ayrıca karşılaştırılmalıdır.

Bu dosyada izlenebilen kaynaklar

Bu liste biyografi, ilişki, anlatı ve mekân kayıtlarında açıkça taşınan kaynak künyelerini bir araya getirir. Paragraf düzeyinde kaynağı belirlenmemiş iddialara sonradan dipnot uydurulmaz.

  1. [1]TDV İslâm Ansiklopedisi, “Cerrâhiyye”, c. 7
  2. [2]Envâr ve Tabakāt-ı Cerrâhiyye
  3. [3]Kişi kartı kaynak paketi — Sertarîkzâde Mehmed Emin Efendi
  4. [4]Hatırat / İstanbul Ziyaretgâhları uygulaması, sürüm 1.0.5 — çıkarılmış veri kümesi
Ortak kaynak kataloğunu aç →