Oğlan Şeyhi İsmail

Aksaray'da doğdu; Bayramî-Melâmî kutbu Pîr Ali Aksarâyî'nin oğludur. Adının yanında taşıdığı üç lakabın her biri onu farklı bir çevrenin nasıl gördüğünü gösterir: tarikat mensupları arasında aşk yolunda hayatını verdiği için Ma‘şûkî, babası şeyh olduğu için Çelebi Şeyh, halk arasında ise genç ve güzel olduğundan Oğlan Şeyh diye tanınır. Doğum tarihini kaydeden tek kaynak olan Atâî onun 914'te (1508-1509) doğduğunu söyler; buna göre öldüğünde on dokuz-yirmi yaşlarındadır. Sarı Abdullah Efendi, La‘lîzâde ve Müstakimzâde de 935 yılında on dokuz yaşında iken öldürüldüğünü kaydetmişlerdir.

Atâî'nin ifadesine göre çok genç yaşta İstanbul'a giderek irşad faaliyetine başlamış, camilerdeki vaazları ilgiyle karşılanmış, halkın yanı sıra askerî kesimden de birçok kişi kendisine intisap etmiştir. Şathiyyât türü sözleri halk arasında yayılınca bu ilgi bazı kimseleri rahatsız etmiş; bu kişiler genç şeyhin fitneye sebep olduğunu söyleyerek Sahn müderrisi Çivizâde Muhyiddin Mehmed Efendi'ye başvurmuş ve kendisinden onun katlinin sağlanmasını rica etmişlerdir. Neticede İsmâil Ma‘şûkî, İstanbul'a geldikten yalnız bir yıl sonra 935'te (1529) Şeyhülislâm Kemalpaşazâde'nin fetvasıyla idam edilmiştir. Bütün şöhreti ve bütün âkıbeti, tek bir yıla sığmıştır.

Genç şeyhin niçin öldürüldüğü konusunda kaynaklar tek bir açıklamada birleşmez. Sarı Abdullah Efendi ve La‘lîzâde Abdülbâki Efendi onun vaaz kürsüsünde şathiyyât türü sözler söylediğinden dolayı suçlandığını kaydeder. Abdurrahman el-Askerî, irşad izni olmadığı hâlde kendi başına bir yol icat ettiği için bu âkıbete uğradığını söylemekle yetinir. Abdülbaki Gölpınarlı ise müridlerini "Allahım, Allahım!" diye zikrettirdiği ve bu kelimenin farklı iki anlama gelmesinin onu idama götüren sebeplerden olduğu şeklindeki bir rivayeti nakleder. Ebüssuûd Efendi'nin Oğlan Şeyh'in zulmen katledildiğini söyleyenlerin, onun mezhebinden iseler katledilmeleri gerektiğine dair fetvası, Gazanfer Dede'ye dair mektubu ve Hamza Bâlî hakkındaki fetvasında katlinin zendeka ve ilhâda bina olunduğuna dair açık ifadesi ise onun mülhidlik suçlamasıyla idam edildiğini gösterir. Osmanlı'da tarikat mensuplarının idamları tasnif edilirken de onun idamı, Hamza Bâlî ve Muhyiddin Karamânî'ninki gibi, siyasî gerekçelerle değil bazı sözleri sebebiyle zındık ve mülhid sayılmaya bağlanır.

İdamına dair mahkeme sicili İstanbul Şer‘iyye Sicilleri Arşivi'nde Evkâf-ı Hümâyun müfettişliği mahkemesine ait 4/2 numaralı defterin 35. sayfasındadır; özeti Mustafa Akdağ, metni Ahmet Yaşar Ocak tarafından yayımlanmıştır. Belgede kimlikleri hakkında bilgi verilmeyen sekiz şahidin onu suçlayan ifadeleri yer alır. Bu ifadelere göre insanın kadîm olduğunu, insan olduktan sonra kendisine hiçbir şeyin haram olmayacağını, kendisinin kutup, babasının mehdî olduğunu, şeriatın haram dediklerinin helâl olduğunu söylemiş; ibadetler, kabir azabı ve ruhun bedenden bedene yolculuğu hakkında Ehl-i sünnet dışı sözler sarfetmiş, ayrıca ahlâk kurallarını hükümsüz kılan ağır ifadeler kullanmıştır. Belgede ileri sürülen bu iddialara İsmâil Ma‘şûkî'nin cevap verip vermediği, verdiyse ne dediği bilinmemektedir. Kaynaklarda vaazları sırasında şathiyyât türü bazı sözler söylediği belirtilmekle birlikte bunların ne olduğu bildirilmez. Belgedeki, özellikle ahlâkî kurumları yıkmaya yönelik ithamların onun aleyhinde kamuoyu oluşturma amacıyla ortaya atılmış olabileceğine dikkat çekilmiştir.

Ahmet Yaşar Ocak, İsmâil Ma‘şûkî'nin sûfîlerin raks ve deveranının helâl olduğunu ve ibadet sayıldığını ileri sürdüğünü, İbn Kemal'in Risâle fî tahkiki'l-hak ve ibtâli re'yi's-sûfiyye fi'r-raks ve'd-deverân adlı eserini bu görüşleri reddetmek amacıyla kaleme aldığını, Ebüssuûd Efendi'nin raks ve deveran konusundaki fetvasının muhatabının da o olduğunu söyler. Buna karşılık adı geçen risâle ve fetvada bir grup sûfî söz konusu edilmekte, İsmâil Ma‘şûkî'nin adı geçmemektedir. Ayrıca o, geleneğinde raks ve deverana yer vermeyen bir tarikata mensup olduğundan vaazlarında bu görüşleri savunduğu yolundaki tahminin ihtiyatla karşılanması gerektiği belirtilir. Kaynak bu noktada bir hüküm vermez; iki değerlendirme yan yana durur.

Adı, kendisinden sonraki şiirde iki ayrı biçimde yaşadı. Birincisi bir aidiyet tartışmasının ortasındadır: Ahmed Sârbân veya Dukakinzâde Ahmed Bey adına kayıtlı divan nüshalarındaki "Küntü kenzen gencine mâlik olan sultan dede" mısraıyla başlayan "dede" redifli manzumenin tamamında Oğlan Şeyh İsmâil Ma‘şûkî'den bahsedildiği, "Pîr olup şekl-i beşerde ârif-i rabbânîdir / Ana rahminden velâyet gösteren Oğlan Dede" beytinde ise Pîr Ali Aksarâyî ile oğlu İsmâil Ma‘şûkî'ye açıkça atıfta bulunulduğu belirtilmiş; bu durum divanın Dukakinzâde'ye ait olduğu görüşüyle çelişki arzeder sayılmıştır. İkincisi çok daha geçtir: Yahya Kemal, "Seyrinde ... Atmeydanı'nda ölmüş enelhak şehîdinin" mısralarıyla onun hâtırasını yâdetmiştir.