Nahîfî Süleyman Efendi

Nahîfî'nin künyesi kendi eserinden çıkarılır: Mesnevî tercümesinin mukaddimesinde adını Mehmed Süleyman b. Abdurrahman b. Sâlih şeklinde verir. Buna göre dedesi yeniçeri kâtibi Sâlih, babası vâiz Şeyh Abdurrahman Muhyî Efendi'dir. Ayrıca Müstakimzâde Süleyman Sâdeddin Efendi ile yakın akraba oldukları bilinmektedir.

Doğum yılı tartışmalıdır. Kaynak, şairin kendi verdiği bir yaş kaydından hareketle 1076'da (1665-66) dünyaya geldiğinin söylenebileceğini belirtir; kayıtlarımızda ise doğum 1651 olarak geçmektedir. İki tarih arasındaki on beş yıllık fark burada çözülmemiş olarak bırakılmıştır.

Şiirlerinde kullandığı Nahîfî mahlasıyla tanınmıştır; ancak özellikle kütüphane kataloglarında, aynı mahlas yanında Mehmed adını taşıyan başka kimselerle karıştırıldığı görülmektedir. Eser nisbetlerinde bu karışıklığa dikkat edilmesi gerekir.

Nahîfî'nin tarikat bağı tek bir kayda dayanır: 1094 Şâbanında (Eylül 1683) Mısır'a giderken Konya'ya uğrayıp Mevlevîliğe intisap etmiştir. Müstakimzâde ise bu uğrayışı Mısır yoluyla hacdan dönerken diye kaydeder.

Buna karşılık mensubiyeti kesinleşmiş sayılmaz. İlim, fikir ve sanat bakımından güçlü sayılan Nahîfî yaygın olarak Mevlevî kabul edilmekle birlikte Abdülbaki Gölpınarlı'ya göre Melâmî'dir; ayrıca Nakşî olduğu da ileri sürülmüştür. Gölpınarlı bu iddiasını, mezar taşının Hamzavî Melâmî taşları tipinde oluşuna ve Mevlevî kaynaklarında hakkında bilgi bulunmamasına dayandırır.

Böylece Mesnevî'nin en başarılı manzum mütercimi sayılan bir isim, Mevlevî kaynaklarının kendi içinde neredeyse hiç yer bulmamış olur; bu ayrılık kaynaklarda çözülmeden durmaktadır.

Nahîfî önce Yeniçeri Ocağı Kalemi'ne girerek Has Oda'da hizmete başladı. 1100'de (1688-89) İran'a elçi gönderilen Ebûfâruk Mehmed Paşa'nın maiyetinde kâtip sıfatıyla bulundu; bu yolculukta Revan, Tebriz, Nahcıvan, Kazvin, Kâşân ve İsfahan'daki ilmî ve edebî muhitlere girerek tanındı ve takdir topladı.

Bir süre Şehid Ali Paşa'nın sadâret kâtipliğini yaptıktan sonra Pasarofça Muahedesi dolayısıyla elçi tayin edilen İbrâhim Ağa (Paşa) ile 1131'de (1719) Nemçe'ye gitti; dönüşünde hizmetlerine karşılık Dîvân-ı Sultânî hocalıklarından başmukataacılığa getirildi. 1137'de (1725) Damad İbrâhim Paşa tarafından Habîbü's-siyer'i tercüme eden heyete dahil edildi. Ertesi yıl tayin edildiği defterdâr-ı şıkk-ı sânî görevinden kendi isteğiyle emekliye ayrıldı.

Böylece şairliği ve mütercimliği, ömrü boyunca sürdürdüğü bir kâtiplik ve maliye kariyerinin yanında yürümüştür; İran ve Orta Avrupa'ya uzanan elçilik yolculukları da bu memuriyetin parçasıdır.

Nahîfî'nin hattatlığı, devrinin en büyük ismine dayanır: iyi bir öğrenim görmesinin yanında Hâfız Osman'dan sülüs ve nesih icâzeti almış, ayrıca ta‘lik yazıda da kendini yetiştirmiştir.

Bu yetkinliğin izi eserlerinde de görülür; Tahmîs-i Kasîde-i Bürde'nin Türkçe, Arapça ve Farsça nüshaları ile Tercüme-i Kasîde-i Bürde'nin bir arada bulunduğu yazma müellif hattıyladır.

Nahîfî'nin sanat anlayışı Sebk-i Hindî tesirindedir. Nâbî ve Sâbit gibi hikemî şiir söylemede belli bir başarıya ulaşmış; şiirlerinde atasözleri, deyimler ve İstanbul ağzına mahsus kelime ve tabirleri başarıyla kullanmıştır.

Beslendiği damarlar da kaydedilir: kasidede Nef‘î'den, gazelde Bâkî, Fehîm-i Kadîm ve Fuzûlî'den etkilenmiştir. Nesîmî, İbrâhim Cevrî ve Dede Ömer Rûşenî'nin yanı sıra Nâbî, Sâbit, Nedîm ve Râsih gibi şairlere nazîreler yazmış; Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Hâfız-ı Şîrâzî ve Molla Câmî'nin şiirlerine Farsça tahmîsler kaleme almıştır.

Dinî heyecanları kuvvetli bir şair olarak Nahîfî, Türk edebiyatında en çok na‘t yazan isimler arasında zikredilir. Divanında yer alan manzumelerin çoğunu na‘tlar oluşturur. Ayrıca Yûnus Emre etkisinde birçok ilâhi kaleme almış ve bunların çoğu bestelenmiştir.

Güftelerinin mûsikideki yeri bir örnekle özetlenebilir: “Göz gördü gönül sevdi seni ey yüzü mâhım” mısraıyla başlayan gazeli, ikisi Hamâmîzâde İsmâil Dede'ye ait olmak üzere beş ayrı makamda dört sanatkâr tarafından bestelenmiş olup klasik Türk mûsikisinin günümüzde de zevkle dinlenen örnekleri arasındadır.