ŞAHSİYET DOSYASI

Müstakimzâde Süleyman Sa‘deddin Efendi

Müstakimzâde Süleyman Sa'deddin (Receb 1131/Mayıs-Haziran 1719, İstanbul – 10 Şevval 1202/14 Temmuz 1788); Nakşibendî-Müceddidî halifesi, hattat ve 130'u aşan eserin müellifi . Tuhfe-i Hattâtîn , Devhatü'l-meşâyih ve tarikat tâclarına dair Risâle-i Tâciyye onundur.

Doğum: 1719
Vefat: 1788
Unvan: Nakşibendî âlim, hattat, biyografi ve sözlük müellifi

HAYATI VE TARİHTEKİ YERİ

İlmiye ailesinden

Receb 1131'de (Mayıs-Haziran 1719) İstanbul Atikalipaşa semtinde dünyaya geldi. Babası, Beyazıt'taki Sadrazam Seyyid Hasan Paşa Medresesi müderrislerinden Mehmed Emin Efendi'dir. Şam ve Edirne kadılıklarında bulunan dedesi Mehmed Müstakim Efendi'ye nisbetle “Müstakimzâde” diye şöhret buldu.

Babasının yanı sıra Fâtih Camii imamı Seyyid Yûsuf Efendi, Yemliha Hasan Efendi, Hanîf İbrâhim Efendi, Abbas Vesim Efendi gibi âlimlerden ders aldı, Arapça ve Farsça öğrendi.

Sülüs ve nesihi Eğrikapılı Mehmed Râsim, ta'lik yazıyı önce Fındıkzâde İbrâhim, ardından Kâtibzâde Mehmed Refî efendilerden öğrenerek kendini yetiştirdi.

İntisabı

Nakşibendî-Müceddidî şeyhi Mehmed Emin Tokadî'ye intisap ederek yedi yıl hizmetinde bulundu, kendisinden tarikat hilâfeti ve hadis icâzeti aldı.

1158 (1745) yılında mürşidinin ve arkasından annesinin vefatı üzerine derin bir üzüntüye kapıldı. Sağlığına iyi gelir düşüncesiyle Bursa'ya giderek bir süre orada kaldı.

Reddedilen müderrislik

Dedeleri ve babası gibi ilmiye sınıfına girmek isteyen Müstakimzâde, 1164'te (1751) babasının ölümünden birkaç ay sonra Seyyid Murtaza Efendi'nin şeyhülislâmlığı döneminde açılan müderrislik imtihanına girdi. Ancak sakalının seyrekliği gerekçe gösterilerek başarısız sayıldı. Bu durum onu çok etkiledi.

Bu tarihten itibaren bütün zamanını ilme ve eser telifine ayırdı. Hayatının son döneminde yapılan müderrislik teklifini kabul etmedi.

Müellifliği ve vefatı

Başta tasavvuf olmak üzere dinî ilimlerin hemen hepsinde, dil ve edebiyat sahasında çok sayıda eser kaleme aldı. Şairlik yönü de bulunan Müstakimzâde tarih düşürmede çok başarılıdır ve birçok eserinin adı ebcedle telif tarihini vermektedir.

Ömrünü yoksulluk içinde geçiren Müstakimzâde hiç evlenmemiş, geçimini kitap istinsah ederek sağlamıştır. 10 Şevval 1202'de (14 Temmuz 1788) vefat etti ve Zeyrek'te Pîrî Paşa (Soğukkuyu) Camii hazîresinde Mehmed Emin Tokadî'nin kabri yanına defnedildi.

COĞRAFÎ HAFIZA8 coğrafî bağlantıMekân kayıtlarına git →

Koordinatlı mekânŞehir düzeyi8 nokta · 0 kesin koordinat. Kümeye tıklayarak yaklaşın; tek noktadan mekân dosyasını açın.

İLİŞKİLİ GÖRÜNÜMLER

Ağ ve yol

KİŞİLER AĞIBağlantılarını aç2 doğrudan bağlantıAğda gör →

BİYOGRAFİK KAYIT

Hayatından kayıtlar

Belge, tarih ve biyografi kaynaklarından kısa bilgi kartları

5 kayıt

İlk 5 kayıt gösteriliyor

BİYOGRAFİK KAYIT

Sakalı seyrek diye reddedilmek

1164/1751 müderrislik imtihanı.

Metni gösterMetni daralt

Dedeleri ve babası gibi ilmiye sınıfına girmek isteyen Müstakimzâde… müderrislik imtihanına girdi. Ancak sakalının seyrekliği gerekçe gösterilerek başarısız sayıldı. Bu durum onu çok etkiledi.

Bu tarihten itibaren bütün zamanını ilme ve eser telifine ayırdı. Hayatının son döneminde yapılan müderrislik teklifini kabul etmedi.

Çerçeve. Gerekçe ilmî değil, bedenî bir kusurdur; kaynak bunu hiçbir yorum katmadan aktarır ve XVIII. yüzyıl Osmanlı ilmiyesindeki kayırma düzenine dair bir vesika olarak bırakır. Sonucu ise ironiktir: reddedilen adam, aynı ilmiyenin bütün şeyhülislâmlarının biyografisini yazan kişi olacaktır. Yıllar sonra gelen teklifi reddetmesi de bu kırgınlığın izidir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Müstakimzâde Süleyman Sâdeddin”, c. 32.

BİYOGRAFİK KAYIT

Kitap istinsah ederek geçinmek

Yoksulluk içinde geçen bir ömür.

Metni gösterMetni daralt

Ömrünü yoksulluk içinde geçiren Müstakimzâde hiç evlenmemiş, geçimini kitap istinsah ederek sağlamıştır.

Çerçeve. Hattatlığını üç ayrı üstattan öğrenmiş biri için istinsah hem meslek hem sanattır. 130'u aşan eser veren bir müellifin aynı zamanda başkalarının kitaplarını çoğaltarak geçindiğini düşünmek, XVIII. yüzyıl İstanbul'unda müellifliğin geçim getirmediğini gösterir. Aynı tercihi üç asır önce Emîr Buhârî de Kudüs'te yapmıştı.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Müstakimzâde Süleyman Sâdeddin”, c. 32.

BİYOGRAFİK KAYIT

Şeyhinin yanına gömülmek

Zeyrek'teki hazîre.

Metni gösterMetni daralt

10 Şevval 1202'de (14 Temmuz 1788) vefat etti ve Zeyrek'te Pîrî Paşa (Soğukkuyu) Camii hazîresinde Mehmed Emin Tokadî'nin kabri yanına defnedildi.

Çerçeve. Şeyhi 1745'te vefat etmiştir; mürid kırk üç yıl sonra onun yanına gömülmüştür. Kendisi ayrıca şeyhi hakkında Tuhfetü'l-merâm adlı soru-cevap kitabını yazmış, Hüseyin Vassâf da bir asır sonra Mehmed Emin Tokadî'nin menâkıbını (Gülzâr-ı Şâdî) kaleme almıştır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Müstakimzâde Süleyman Sâdeddin”, c. 32.

BİYOGRAFİK KAYIT

Kitap adlarına tarih düşürmek

Ebcedle telif yılı.

Metni gösterMetni daralt

Şairlik yönü de bulunan Müstakimzâde tarih düşürmede çok başarılıdır ve birçok eserinin adı ebcedle telif tarihini vermektedir.

Çerçeve. Bu, sanatın en zor uygulamalarındandır: kitabın adı hem konusunu anlatacak hem harflerinin ebced değerleri toplanınca yazıldığı yılı verecektir. Yüzlerce eser veren bir müellifin bunu neredeyse her kitapta başarması, kaynağın “çok başarılı” hükmünü açıklar. Bir müellifin kendi bibliyografyasını takvime çevirmesi diye de okunabilir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Müstakimzâde Süleyman Sâdeddin”, c. 32.

BİYOGRAFİK KAYIT

Yedi yıl hizmet, iki icâzet

Mehmed Emin Tokadî'ye intisabı.

Metni gösterMetni daralt

Nakşibendî-Müceddidî şeyhi Mehmed Emin Tokadî'ye intisap ederek yedi yıl hizmetinde bulundu, kendisinden tarikat hilâfeti ve hadis icâzeti aldı.

Çerçeve. İki icâzetin bir arada verilmesi Müceddidiyye'nin karakteristiğidir: İmâm-ı Rabbânî'den itibaren bu kol, tasavvufu hadis ve fıkıh tahsiliyle birlikte yürütür. Müstakimzâde'nin hem kırk hadis derlemeleri hem tarikat risâleleri yazması bu terbiyenin sonucudur.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Müstakimzâde Süleyman Sâdeddin”, c. 32.

ESER / METİN

Eserleri ve metinleri

Yazılı miras, şiirler ve bağlı metinler

5 kayıt

İlk 5 kayıt gösteriliyor

ESER / METİN

Tuhfe-i Hattâtîn

Hat sanatının biyografi sözlüğü.

Metni gösterMetni daralt

İslâm dünyasında hat sanatında meşhur olmuş pek çok kişinin biyografisinin alfabetik olarak yer aldığı bu eseri İbnülemin Mahmud Kemal müellif ve çalışmaları hakkında geniş bir incelemeyle birlikte neşretmiştir (İstanbul 1928).

Çerçeve. Kendisi de sülüs, nesih ve ta'lik meşketmiş bir hattat olduğu için eser içeriden yazılmıştır. Hat tarihinin temel kaynağıdır; güzel yazıya dair kırk hadis derlemesi Hüccetü'l-hatti'l-hasen de kitabın başına eklenmiştir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Müstakimzâde Süleyman Sâdeddin”, c. 32.

ESER / METİN

Mecelletü'n-nisâb

Arapça biyografi külliyatı.

Metni gösterMetni daralt

İslâm dünyasında yetişen meşhur şahsiyetlerin kısa biyografilerini içeren Arapça eser üzerine iki doktora çalışması yapılmıştır (Ahmet Yılmaz, 1991, AÜ; Muhammed İssa İman, 1996, AÜ).

Süleymaniye Kütüphanesi'nde kayıtlı yazma nüshası da (Hâlet Efendi, nr. 628) Kültür Bakanlığı tarafından tıpkıbasım olarak neşredilmiştir (Ankara 2000).

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Müstakimzâde Süleyman Sâdeddin”, c. 32.

ESER / METİN

Tasavvufî tercüme ve şerhleri

Mektûbât, Vird-i Settâr, Evrâd-ı Kādirî.

Metni gösterMetni daralt

Terceme-i Mektûbât-ı Kudsiyye. İmâm-ı Rabbânî ve oğlu Muhammed Ma'sûm'un Mektûbât'larının tercümesidir (İstanbul 1277).

Şerh-i Vird-i Settâr. Yahyâ-yı Şirvânî'nin evrâdının tercüme ve şerhidir (Süleymaniye Ktp., Pertev Paşa, nr. 611/5; Esad Efendi, nr. 1405/2). Şerh-i Evrâd-ı Kādirî (İstanbul 1260, 1282).

Tuhfetü'l-merâm. Müstakimzâde'nin, şeyhi Mehmed Emin Tokadî'ye sorduğu ahlâkî, tasavvufî soruları ve cevaplarını ihtiva eder · Akīdetü's-sûfiyye · Hulâsatü'l-Hediyye (Mehmed Nazmi Efendi'nin Hediyyetü'l-ihvân'ının ihtisarı).

Çerçeve. Kendi yolu Nakşî olduğu hâlde Halvetî (Vird-i Settâr) ve Kādirî evrâdını da şerhetmesi, tarikatlar arası bir ilgiyi gösterir; aynı tavrı Risâle-i Melâmiyye ve Risâle-i Tâciyye'de de görürüz.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Müstakimzâde Süleyman Sâdeddin”, c. 32.

ESER / METİN

Dinî eserleri ve kırk hadisleri

Fıkh-ı Ekber şerhi ve derlemeler.

Metni gösterMetni daralt

Şerefü'l-akīde. İmâm-ı Âzam'ın el-Fıkhü'l-ekber'inin tercüme ve şerhi olup Fıkh-ı Ekber Tercemesi adıyla basılmıştır (İstanbul 1314).

Kitâbü'l-Menâkıb (Ebû Hanîfe hakkında) · Tahkīku's-salavât · es-Salavâtü'ş-şerîfe · Tefsîru sûreti'l-Fâtiha.

Kırk hadis derlemeleri: Âsâr-ı adîde (rakam adlarıyla; yirmi altı, otuz bir ve otuz ikinci hadisler eksiktir) · el-Âsârü'l-ehab li-meyli hubbi'l-Arab (Arapları ve Arapçayı sevmeye dair) · Hüccetü'l-hatti'l-hasen (güzel yazıya dair) · Turarü's-selâm (noktasız harflerle).

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Müstakimzâde Süleyman Sâdeddin”, c. 32.

ESER / METİN

Edebî ve sözlük çalışmaları

Kānûnü'l-edeb, Hz. Ali divanı, atasözleri.

Metni gösterMetni daralt

Terceme-i Kānûnü'l-edeb. Hubeyş et-Tiflîsî'nin Arapça-Farsça eserine Türkçe'lerinin de ilâvesiyle meydana getirilmiş ansiklopedik bir sözlüktür. Dört büyük cilt halindeki müellif nüshası Süleymaniye Kütüphanesi'nde kayıtlıdır (Reşid Efendi, nr. 950-953).

Şerh-i Dîvân-ı Alî. Hz. Ali divanının nazmen tercümesi ve nesren şerhi olan eser (Bulak 1255) Şakir Diclehan tarafından sadeleştirilerek yayımlanmıştır (İstanbul 1981).

Durûb-i Emsâl. Alfabetik olarak sıralanmış 448 adet Türk atasözünü ihtiva eder · el-Istılâhâtü'ş-şi'riyye (Harun Tolasa tarafından tanıtılmıştır).

Zeyl-i Hamîletü'l-küberâ — Ahmed Resmî Efendi'nin eserinin kısa bir zeyli (nşr. Zeynep Aycibin, TTK Belgeler, XXII/26 [2002]).

Müstakimzâde'nin eserlerinin sayısı 130'u aşar.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Müstakimzâde Süleyman Sâdeddin”, c. 32.

KAVRAM

Kavram dünyası

Bu şahsiyetle birlikte öne çıkan düşünceler

4 kayıt

İlk 4 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Tâc-ı şerif ilmi

Risâle-i Tâciyye'nin konusu.

Metni gösterMetni daralt

Risâle-i Tâciyye. Tarikat taçlarına dair önemli bir eser olup Helga Anetshofer ve Hakan T. Karateke tarafından tıpkıbasımı, tenkitli metni, Almanca tercümesi ve geniş bir incelemeyle birlikte yayımlanmıştır (Traktat Über die Derwischmützen [Risâle-i Tâciyye] des Müstaqim-zāde Süleymān Sa'deddin, Leiden 2001).

Çerçeve. Tâc-ı şerif, tarikat mensubunun başlığıdır ve tesadüfî bir giysi değildir: dal sayısı, tepelik biçimi, rengi ve düğmesi hangi yola ve hangi kola mensup olunduğunu gösterir; her unsurun bir mânası vardır — Şemsiyye tâcının yirmi dalının vedûd ismine işaret etmesi gibi. Müstakimzâde'nin risâlesi bu sistemi kayda geçiren en önemli metindir; tarikat tâclarını bugün tanıyabiliyorsak büyük ölçüde onun sayesindedir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Müstakimzâde Süleyman Sâdeddin”, c. 32.

TARİHÎ KAYIT

Melâmîliğin kaynak kitabı

Risâle-i Melâmiyye-i Şettâriyye.

Metni gösterMetni daralt

Risâle-i Melâmiyye-i Şettâriyye. Bayramî Melâmîliği'nin tarihine dair temel eserlerden biridir (Süleymaniye Ktp., Nâfiz Paşa, nr. 1164).

Çerçeve. Melâmîlik tekke, tâc ve alenî zikir tutmadığı için tarihi büyük ölçüde belgesizdir; bu sebeple Müstakimzâde'nin risâlesi vazgeçilmezdir. Olanlar Şeyhi İbrâhim Efendi'nin silsilesine dair bilgilerin bir kısmı da bu eserden ve müellifin Mecelletü'n-nisâb'ından gelir — ve iki eserdeki kayıtlar birbirinden farklıdır. Bir Nakşî şeyhinin, takibat altındaki bir yolun tarihini yazması ayrıca dikkate değer.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Müstakimzâde Süleyman Sâdeddin”, c. 32.

KAVRAM

Noktasız harflerle kırk hadis

Turarü's-selâm'ın hüneri.

Metni gösterMetni daralt

Turarü's-selâm li-ahrâri'l-İslâm. Selâm ve selâmlaşma hakkında noktasız harflerden oluşan kırk hadis ile noktasız harflerle yapılmış şerhleridir.

Âsâr-ı adîde. İçlerinde rakam adlarının geçtiği (meselâ birinci hadiste âhâd, ikinci hadiste isnân gibi) kırk hadis derlemesi.

Çerçeve. Bunlar hurûf-ı mühmele sanatının örnekleridir: Arap alfabesinde noktasız harflerle bir metin kurmak, kelime seçimini son derece daraltan bir hünerdir. İkinci eser ise sayı sırasına göre dizilmiş bir kırk hadistir. Bir hattatın ve tarih düşürücünün eline yakışan oyunlardır; ilmî ciddiyetle sanat merakının aynı kalemde birleştiğini gösterir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Müstakimzâde Süleyman Sâdeddin”, c. 32.

KAVRAM

Şeyhülislâmların ilk tarihi

Devhatü'l-meşâyih.

Metni gösterMetni daralt

Devhatü'l-meşâyih. Osmanlı şeyhülislâmları hakkında yazılmış ilk eser olup müellifi tarafından iki defa zeyli yapılmıştır. Ahmed Rifat Efendi de bir zeyil yazarak eserin tamamını istinsah etmiş ve bu nüsha Devhatü'l-meşâyih maa zeyl adıyla yayımlanmıştır.

Çerçeve. Müderrislik imtihanında reddedilen kişinin, ilmiyenin en tepesindeki makamın ilk tarihini yazmış olması dikkat çekicidir. Eser bugün de Osmanlı ilmiye teşkilâtı araştırmalarının başvuru kaynağıdır; müellifin iki kez zeyil yazması, kitabı yaşadığı sürece güncel tuttuğunu gösterir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Müstakimzâde Süleyman Sâdeddin”, c. 32.

BAĞLANTILAR · VERİTABANI

Şeyh, halife, aile ve post ağı

HOCASI / ŞEYHİMehmed Emin TokadîMüstakimzâde Süleyman Sa'deddin, Tokâdî Mehmed Emin Efendi'ye intisap ederek onun ilim ve tasavvuf çevresinde yetişti.AİLE BAĞINahîfî Süleyman EfendiYakın akraba oldukları bilinmektedir. Müstakimzâde ayrıca Nahîfî'nin Konya'ya uğrayışını Mısır yoluyla hacdan dönerken diye kaydeden kaynaktır.

MEKÂN BAĞLANTILARI · VERİTABANI

Tekke, türbe ve irşad coğrafyası

SAYFA KAYNAKÇASI

Bu dosyada izlenebilen kaynaklar

Bu liste biyografi, ilişki, anlatı ve mekân kayıtlarında açıkça taşınan kaynak künyelerini bir araya getirir. Paragraf düzeyinde kaynağı belirlenmemiş iddialara sonradan dipnot uydurulmaz.

[1]TDV İslâm Ansiklopedisi, “Müstakimzâde Süleyman Sâdeddin”, c. 32
[2]Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ, cilt II-IV; kişi başlıkları PDF sayfa görüntüsüyle karşılaştırıldı
[3]Kişi kartı kaynak paketi — Müstakimzâde Süleyman Sa‘deddin Efendi

Ortak kaynak kataloğunu aç →