Çerkeşşeyhizâde Mehmed Tevfik Efendi

Kimliği, adı ve ailesi

Çerkeşşeyhizâde Mehmed Tevfik Efendi, 1242/1826 yılında Ankara’da doğdu. Kaynaklarda adı Mehmed Tevfik, Muhammed Tevfik ve Çerkeşîzâde Tevfik biçimlerinde geçer. “Çerkeşşeyhizâde” nisbesi doğum yerini değil aile bağını gösterir: Halvetiyye’nin Şâbâniyye-Çerkeşiyye çevresinin pîri Çerkeşî Mustafa Efendi’nin torunu, onun oğlu Osman Vehbi Efendi’nin oğludur. Bu sebeple onu yalnız bir tekke mensubu veya yalnız bir devlet görevlisi olarak okumak eksik kalır; ilmiyeye, tasavvufî aile hafızasına ve geç Osmanlı bürokrasisine aynı anda bağlı bir şahsiyettir.

Babası Osman Vehbi Efendi’nin Ankara’daki ilim ve irşad çevresinde yetişti. Babasının 1277/1860’ta vefatından sonra Çerkeşiyye postuna geçmedi; aile içindeki irşad ve tekke devamı başka halkalar üzerinden yürüdü. Mehmed Tevfik’in belirginleştiği alan kadılık, tedris, eser telifi ve Meclis-i Meşâyih idaresidir. Bu ayrım, aile nesebi ile fiilî post silsilesinin birbirine karıştırılmaması bakımından önemlidir.

Ankara’dan İstanbul’a tahsil yolu

İlk eğitimini Ankara’da aldıktan sonra İstanbul’a gitti. Vidinli Mustafa Efendi ile Hâfız Seyyid Efendi’nin ders halkalarına devam ederek icâzet aldı. Medrese tahsili ona Arap dili, mantık, kelâm, fıkıh ve usul alanlarında kuvvetli bir zemin sağladı. Sonraki eserlerinin sarf ve nahivden akaide, mantıktan tasavvuf ve felsefeye kadar uzanması bu çok yönlü eğitimin sonucudur.

Tevfik Efendi, dinî ilimleri birbirinden kopuk uzmanlıklar halinde görmez. Dil ilimleri doğru anlamanın, mantık doğru hüküm vermenin, kelâm inancı delillendirmenin, tasavvuf ise bilginin ahlâk ve kullukta gerçekleşmesinin araçlarıdır. Küçük hacimli risâlelerinde dahi tarif, taksim, itiraz ve cevap düzenine bağlı kalması medrese yönteminin izini taşır.

Kadılık görevleri ve Medine yılları

İlmiye mesleğine girdikten sonra Beşiktaş, Halep, Çankırı, Bursa, Balıkesir ve Mısır mevleviyetlerinde bulundu. Ardından Medine kadılığı yaptı. Kaynakların şehir listesindeki görevlerin her birinin başlangıç ve bitiş tarihi henüz aynı kesinlikle belirlenemediğinden, bunları yapay bir kronolojiye zorlamak yerine görev coğrafyası olarak göstermek daha güvenlidir.

Bu geniş görev hattı ona İstanbul merkezli ilmiyenin taşra şehirleriyle, Arap vilâyetleriyle ve Haremeyn’le kurduğu ilişkiyi doğrudan tecrübe ettirdi. Kadılık yalnız hukukî hüküm verme işi değildi; vakıflar, eğitim kurumları, yerel eşraf, dinî çevreler ve şehir idaresiyle sürekli temas gerektiriyordu. Tevfik Efendi’nin daha sonra Meclis-i Meşâyih ve telif denetimi gibi merkezî kurullarda görev alması bu birikimle birlikte değerlendirilmelidir.

Ankara’da müderrislik ve İstanbul’daki yüksek görevler

Medine kadılığından sonra Ankara’ya döndü ve yaklaşık on iki yıl ders verdi. Ardından İstanbul kadılığı yaptı. 1303/1886’da Rumeli kazaskerliği muavinliğine ve Meclis-i Meşâyih Nezâreti reisliğine getirildi. 1889’da Anadolu, 1890’da Rumeli kazaskerliği pâyesi aldı. Ayrıca Meclis-i Müellefât Encümeni başkanlığında bulundu.

Meclis-i Meşâyih, tekke ve zâviyelerin idaresini, şeyhlik intikallerini ve kurumlar arasındaki uyuşmazlıkları düzenlemeye çalışan geç Osmanlı organıydı. Tevfik Efendi’nin buradaki görevi, Çerkeşî bir aileden gelişinin otomatik sonucu sayılamaz; uzun ilmiye kariyeri ve hukuk-idare tecrübesiyle birlikte okunmalıdır. Onu “Meclis-i Meşâyih nâzırı” diye tek cümleyle anmak da yetersizdir: merkezî denetim, tarikat kurumları ve ilmiyenin kesiştiği bir dönemin aktörüdür.

Tevhid, iman ve kelâm anlayışı

Miftâhu’l-akāid, el-İtkān fî tahkīki’l-îmân ve akaid şerhlerine yönelttiği tenkitler, onun kelâmı yalnız nakil aktaran bir alan olarak görmediğini gösterir. Tevhidi, Allah’ın zât, sıfat ve fiillerinde birliği ekseninde işler; iman bahislerinde tasdik, bilgi ve amel arasındaki ilişkiyi medrese geleneğinin kavramlarıyla tartışır. Şüpheleri bastırmak yerine tarifleri belirginleştirerek ve muhtemel itirazlara cevap vererek ilerler.

Onun metinlerinde tasavvuf ile kelâm birbirini dışlayan iki dil değildir. Mârifet ve tevhidin zevk boyutunu kabul ederken inanç hükümlerinin aklî ve naklî delillerle korunmasını ister. Bu tutum, Çerkeşiyye aile hafızasıyla ilmiyedeki kelâm eğitiminin aynı şahsiyette buluştuğu yerdir.

Mâhiyet, kader ve nefsü’l-emr tartışması

Risâle fî mâhiyyeti’l-mümkin ve’l-mec‘ûliyye, mümkün varlıkların mâhiyetlerinin “yapılmış” olup olmadığına ilişkin klasik tartışmayı ele alır. Tevfik Efendi nefsü’l-emri ilâhî ilimle açıklar; varlıkların hakikatlerinin ilk akıldan önce ilâhî ilimde sabit olduğunu savunur. Böylece varlık, bilgi ve ilâhî takdir arasındaki ilişkiyi kelâm ile felsefenin ortak kavramları üzerinden kurar.

Kader bahsinde insan fiillerini anlamsızlaştıran kaba bir cebir anlayışına yönelmez. Kazanın önemli bir bölümünü muallak düzen içinde yorumlar; dua, tedbir ve insan fiillerinin de ilâhî takdirin dışında değil onun içinde sonuç doğurduğunu belirtir. Bu yaklaşım, sorumluluğu korurken ilâhî ilim ve iradeyi sınırlamama çabasıdır.

Edebî yönü ve vatan kasidesi

Tevfik Efendi aynı zamanda şairdir. Divançesi ve Kasâid-i Tevfîki onun ilmî nesir dışındaki dilini gösterir. Sultan II. Abdülhamid için kaleme aldığı vatan kasidesinde vatanı yalnız siyasî sınır değil; hatıra, inanç, güzellik ve sadakat mekânı olarak işler. Kasidenin dönemin resmî diliyle bağları bulunmakla birlikte, vatanı sevgili ve cennet tasvirleriyle anlatması klasik şiir mazmunlarını yeni siyasî-toplumsal duyarlıklarla birleştirir.

Eserleri

Eser kataloğu farklı nüsha ve baskılarda küçük ad değişiklikleri gösterir. Başlıca eserleri şunlardır:

• Gāyetü’l-beyân fî ilmi’l-mîzân: mantık ilmine dair eser.
• Hediyyetü’s-sıbyân: dil ve öğretim alanıyla ilişkili metin.
• Miftâhu’l-akāid: akaid bahislerini sistemli biçimde ele alan eser.
• el-İtkān fî tahkīki’l-îmân: iman meselesine dair risâle.
• Meziyyet-i İslâmiyye: İslâm’ın inanç ve ahlâk üstünlüklerini açıklayan eser.
• Risâle fî mâhiyyeti’l-mümkin ve’l-mec‘ûliyye: mâhiyet ve varlık tartışması.
• Risâle fi’l-akl: akıl kavramı üzerine, Behcetü’t-taraf içinde basılan risâle.
• Nakdü’l-kelâm... tenkid ve tashihi: Sırrı Paşa’nın kelâm metnine eleştiri.
• Hudûsü’l-âlem: âlemin yaratılmışlığı problemine dair yazma eser.
• Divançe, Kasâid-i Tevfîk, Levâyihu’l-kudsiyye ve Behcetü’t-taraf: şiir, tasavvuf ve çeşitli risâleleri taşıyan eser halkası.

Vefat tarihi ihtilafı ve kabri

Kişiye özgü çağdaş akademik araştırmalar doğumunu 1242/1826, vefatını 1319/1901 olarak verir ve İstanbul Aksaray’daki Ekmel Dergâhı hazîresine defnedildiğini bildirir. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin dedesi Çerkeşî Mustafa Efendi maddesinde ise Mehmed Tevfik için 1893 tarihi yer alır. Eser baskıları ve 1890 sonrasına uzanan ilmî faaliyet kayıtları dikkate alındığında bu dosyada 1901 tarihi esas alınmıştır; 1893 kaydı kaynak ihtilafı olarak saklanmıştır.

Ekmel Dergâhı’na defni, ailesinin Çerkeşî-Halvetî hafızası ile İstanbul’daki ilmî-idarî hayatının son halkasını birleştirir. Kabir noktası yapı ölçeğinde kesinleştirilmediği için coğrafi hafızada Aksaray-Sofular çevresi işaretlenmiş, yanlış bir parsel kesinliği üretilmemiştir.

Tarih içindeki yeri

Çerkeşşeyhizâde Mehmed Tevfik Efendi, XIX. yüzyılın sonlarında medrese ilimleri, tasavvufî aile mirası, kadılık teşkilâtı, tekke idaresi ve matbu eser kültürünü aynı hayat içinde birleştiren isimlerdendir. Onun önemi yalnız Çerkeşî Mustafa Efendi’nin torunu olmasında değil; farklı şehirlerde edindiği hukuk ve eğitim tecrübesini İstanbul’daki yüksek kurullara, kelâm ve felsefe tartışmalarına, şiir ve telif faaliyetine taşımasındadır.