Çerkeşîzâde Osman Vehbi Efendi

Çerkeşî ailesi içindeki yeri

Çerkeşîzâde Osman Vehbi Efendi, Halvetiyye’nin Şâbâniyye kolu içinde Çerkeşiyye adıyla tanınan irşad çevresinin pîri Çerkeşî Mustafa Efendi’nin oğludur. Kaynaklar Mustafa Efendi’nin Mehmed, Mesud ve Osman Vehbi adlı üç oğlunun babalarından sonra irşad faaliyetini sürdürdüğünü, mürid ve halifeler yetiştirdiğini bildirir. Bununla birlikte üç kardeş arasındaki post ve hilâfet sırasını tek çizgili bir silsile halinde gösterecek ayrıntılı icâzet kayıtları aynı açıklıkta değildir. Bu sebeple Osman Vehbi’nin Çerkeşiyye mensubiyeti ve irşad faaliyeti açıkça belirtilmeli; belgelenmeyen bir “tek halef” iddiası üretilmemelidir.

Osman Vehbi’nin soyundan, XIX. yüzyılın sonları ile XX. yüzyılın başlarında İstanbul ilmiye ve bürokrasisinde etkili olan Çerkeşîzâdeler ailesi meydana geldi. Oğlu Mehmed Tevfik Efendi kadılık, müderrislik, Meclis-i Meşâyih reisliği ve eser telifiyle; torun ve sonraki kuşaklar ise nakîbüleşraflık, hukuk, diplomasi, edebiyat ve eğitim alanlarıyla tanındı. Ailenin tarih içindeki yeri yalnız tekke postuna değil, tasavvuf ile ilmiyeyi buluşturan uzun süreli bir kültür aktarımına dayanır.

Ankara’daki tahsili ve ilim çevresi

Doğum tarihi mevcut kaynaklarda kesin olarak verilmez. Babasının yönlendirmesiyle Ankara’ya giderek tahsilini burada tamamladığı, babasının vefatından sonra da Ankara’ya yerleştiği aktarılır. Bu iki ifade birbirini bütünüyle dışlamaz: eğitim için Ankara’ya gönderilmiş, 1814’te babasının vefatından sonra şehirde kalıcı bir ilim ve irşad çevresi kurmuş olabilir. Belge bulunmadan çocukluk ve gençlik yıllarına kesin tarihler eklemek doğru değildir.

Ankara’da sarf, nahiv ve dinî ilimler alanında tanınan bir âlim oldu. Oğlu Mehmed Tevfik’in ilk derslerini ondan alması, Osman Vehbi’nin yalnız eser yazan değil, talebe yetiştiren bir müderris olduğunu da gösterir. Kaynaklarda “Ankara müftüsü” şeklinde anıldığı yerler bulunmakla birlikte, müftülük görevinin tarih ve tayin belgesi henüz aynı kesinlikle ortaya konmuş değildir; bu dosyada “Ankara’nın tanınmış âlimi ve müderrisi” ifadesi esas alınmıştır.

II. Mahmud’un daveti ve İstanbul ruûsu

Şöhreti Ankara dışına ulaşınca Sultan II. Mahmud tarafından İstanbul’a davet edildi ve kendisine İstanbul ruûsu verildi. Ruûs, medrese hiyerarşisinde ders ve görev ehliyetini gösteren resmî bir paye ve tayin zeminidir. Bu kayıt, Osman Vehbi’nin yerel bir tekke mensubundan ibaret olmadığını; merkezî ilmiye tarafından tanınan bir âlim olduğunu gösterir.

İstanbul davetinin tam tarihi ve şehirde ne kadar kaldığı bütün kaynaklarda belirtilmez. Oğlu Mehmed Tevfik’in 1250/1834’te düzenlenen sûr-ı hümâyûn vesilesiyle küçük yaşta babasıyla İstanbul’a geldiği kaydı, Osman Vehbi’nin 1830’lu yıllarda saray ve ilmiye çevresiyle temasını doğrular. Fakat bu temas, hayatının geri kalanını İstanbul’da geçirdiği anlamına gelmez; temel ilim ve irşad merkezi Ankara olarak kaldı.

Arap dili öğretimi

Osman Vehbi Efendi’nin eserlerinin önemli bölümü Arap dili öğretimine ayrılmıştır. el-Emsile, fiil kalıplarını; Kelimât-ı Mutasarrife ve Kavâid-i İ‘lâl, çekimli kelimeler ile illetli harflerin değişim kurallarını; Âmil, Ma‘mûl, İ‘râb ve Mu‘ribât, nahivde kelimeler arasındaki amel ve irab ilişkisini konu edinir. Ma‘mûlât-ı Mevsûle ile’l-Meçhûlât ve ona bağlı tercüme risâlesi de öğretim halkasının parçalarıdır.

Bu metinler, Osmanlı medreselerinde Arapçanın ezberlenecek tek tek kaidelerden ibaret görülmediğini; kelimenin yapısı, cümledeki görevi ve anlam ilişkilerinin kademeli metinlerle öğretildiğini gösterir. el-Emsilenin 1250/1834 dolayında basılmış olması, onun ders malzemesinin matbu öğretim kültürüne erken tarihte katıldığını gösterir. Bursalı Mehmed Tâhir, bu risâlelerin bir araya getirildiği basılı bir mecmuayı Tire Kütüphanesi’nde gördüğünü kaydeder.

el-Hısnü’l-hasîn

Osman Vehbi’nin en dikkat çekici eserlerinden el-Hısnü’l-hasîn, “Allah takvâ sahibi, gönlü zengin ve kendini gizleyen kulu sever” anlamındaki hadisin geniş şerhidir. Arapça kaleme alınan ve Süleymaniye Kütüphanesi Esad Efendi koleksiyonunda 1394 numarada kayıtlı bulunan metnin seksen bir varak olduğu, Kahire’de basıldığı bildirilir. Eserin II. Mahmud’a ithaf edildiği kaydı, padişahın daveti ve İstanbul ruûsu ile aynı ilmî-siyasî temas çevresine aittir.

Hadisteki takvâ, gönül zenginliği ve hafâ kavramları Osman Vehbi’nin âlim-sûfî kimliğinin kesişme noktasını gösterir. “Gizlilik”, toplumsal sorumluluktan kaçmak değil; ibadet ve mânevî hâli şöhret aracına dönüştürmemektir. Bu çerçeve, Çerkeşî Mustafa Efendi’nin şeriat ile tasavvufu birbirinden ayırmayan yaklaşımının oğlunun eser dünyasındaki devamı olarak okunabilir.

Tasrîfâtü’l-Fârisiyye ve diğer eserler

Tasrîfâtü’l-Fârisiyye İstanbul’da 1267/1850-51’de basılmıştır. Eser, Farsça kelime yapıları ve çekim bilgisi üzerinden Osmanlı ilim çevresinin Arapçanın yanında Farsçayı da sistemli öğretme ihtiyacına cevap verir. Sefîne’de Sultan Mahmûd-ı Sânî-nâme adı da Osman Vehbi’ye nispet edilir. Ancak bu eserin nüsha, içerik ve müelliflik durumu dil risâleleri ile el-Hısnü’l-hasîn kadar açık değildir; kesin bir içerik özeti üretmeden eser kataloğunda ihtiyatla tutulmalıdır.

Bazı eski bibliyografyalarda el-Hısnü’l-hasîn ile eserin merkezindeki hadis şerhi iki ayrı kitap gibi sayılmıştır. Modern araştırma, bunların aynı eserin adı ve konusu olduğunu belirtir. Bu düzeltme önemlidir: katalogdaki başlık sayısını artırmak, gerçekte yeni bir eser bulunduğu anlamına gelmez.

İrşad anlayışı ve Çerkeşiyye mirası

Osman Vehbi’nin müstakil tasavvuf görüşlerini ayrıntılı biçimde veren geniş bir eser bugün bilinmemektedir. Buna karşılık hadis şerhi, dil öğretimi, müderrisliği ve Çerkeşiyye mensubiyeti onun irşad anlayışının sınırlarını gösterir. İlim ile tasavvufu karşı karşıya koymayan, şöhretten sakınmayı ve takvâyı öne çıkaran bir çizgi taşır.

Çerkeşiyye’nin yayılışında babasının halifeleri kadar oğullarının ve aile çevresinin de rolü vardır. Fakat aile bağı, tarikat silsilesindeki bütün halkaların otomatik olarak aynı postun şeyhi sayılması demek değildir. Osman Vehbi’nin atlas bağlantısı Şâbâniyye-Çerkeşiyye ana gövdesinde gösterilmeli; oğullarıyla bağları ise “aile ve ilmî aktarım” olarak ayrıca okunmalıdır.

Vefatı ve kaybolan kabir coğrafyası

Osman Vehbi Efendi 1277/1860 yılında Ankara’da vefat etti. Kaynaklar onu Erzurum Mahallesi kenarında “Topraklık” denilen yere defneder. Daha sonraki Ankara hafızasında bu alan Musalla veya Namazgâh Tepesi’ndeki eski Müslüman mezarlığıyla ilişkilendirilmiştir. Bugün Etnografya Müzesi ile Resim ve Heykel Müzesi’nin bulunduğu tepe, 1925 sonrasında müze ve kamu yapıları için düzenlenirken mezarlık ortadan kalkmıştır.

Kabrin başka bir yere nakledildiğini kesinleştiren kayıt bulunmadığından, sayfada mevcut bir türbe veya doğrulanmış mezar noktası gösterilmemelidir. Harita işareti tarihî mezarlık alanını temsil eder. Aile tanıklığında, XX. yüzyılın başlarında Osman Vehbi’nin kabrinin Ankara halkınca ziyaret edildiği ve kendisinin velî olarak hatırlandığı aktarılır; bu bilgi tarihî mezar yeri kaydından ayrı, şehir hafızası olarak değerlendirilmelidir.

Tarih içindeki yeri

Osman Vehbi Efendi, Çerkeşî Mustafa’nın tasavvufî mirasını Ankara’nın medrese ve öğretim dünyasına taşıyan; II. Mahmud devrinde merkezî ilmiye tarafından tanınan ve eserleri basılan bir âlimdir. Arapça ve Farsça öğretim risâleleri gündelik tedris ihtiyacına, el-Hısnü’l-hasîn ise ahlâk ve tasavvuf terbiyesine cevap verir. Oğlu Mehmed Tevfik ve sonraki kuşaklarla oluşan Çerkeşîzâdeler ailesi, bu ilim-irşad bileşimini geç Osmanlı dönemine taşımıştır.