ŞAHSİYET DOSYASI

Muhammed Bello

Muhammed Bello (1195/1781 – 25 Receb 1253 / 25 Ekim 1837, Vurno); Nijerya Fûlânî Devleti'nin ikinci halifesi (1817-1837) . Osman b. Fûdî'nin oğlu; Sokoto halifeliğini zirveye ulaştıran devlet adamı ve 162 eser sahibi âlim.

Doğum: 1781
Vefat: 1837
Unvan: Sokoto Halifeliği’nin ikinci halifesi, âlim ve Kādirî müellif

HAYATI VE TARİHTEKİ YERİ

Yetişmesi

1195'te (1781) doğdu. Fûlânî Devleti'nin kurucusu Osman b. Fûdî'nin oğludur.

Tahsilini büyük bir âlim olan babası, amcaları ve diğer mahallî âlimlerin yanında tamamladı. Henüz yirmi yaşlarında iken ülkenin sayılı âlimleri arasına girdi.

Cihad yılları

1803 yılında Gobir sultanının baskıları yüzünden babasıyla birlikte Degal'den Gudu'ya hicret etti. Gobir sultanına karşı girişilen mücadelede babasının önemli kumandanları arasında yer aldı.

Daha sonra Kebbi sultanının topraklarına sefer düzenleyerek Gulma, Zazzagava ve Sauva şehirlerini fethetti. Daura, Katsina ve Kano liderleriyle yapılan görüşmeleri yürüttü ve bu emirliklerin itaatini sağladı.

Gobir'in başşehri Alkalawa'yı kuşatan ordunun başkumandanlığına getirildi ve şehri ele geçirip Gobir fâtihi unvanını kazandı (1808). Illo ve Gvari'ye seferler düzenleyip bu emirlikleri itaat altına aldı (1810).

Halifeliği

1812'de “emîrü'l-mü'minîn” unvanını alarak Sokoto halifeliğinin kuruluşunu ilân eden Osman b. Fûdî, ülkenin batı topraklarının idaresini kardeşi Abdullah'a, yeni fethedilen ve merkezi Sokoto olan doğu eyaletlerinin yönetimini de Muhammed Bello'ya bırakıp siyasî hayattan büyük ölçüde çekildi.

Onun Sokoto'da ölümünün ardından (1817) halife seçilen Muhammed Bello, yirmi yıl süren iktidarı sırasında iç isyanları bastırmakla uğraştı ve Bornu Sultanlığı'nın saldırıları başta olmak üzere dış saldırıları önledi.

Ayrıca güney istikametindeki putperest topluluklar arasında İslâmlaştırma faaliyetine önem verdi. Katsina, Kano, Zaria, Hadejia, Adamava, Gombo, Katagum, Nupe, İlorin, Daura ve Bauchi emirliklerini hâkimiyet altına alıp Fûlânî Devleti'ni zirveye ulaştırdı.

25 Receb 1253 (25 Ekim 1837) tarihinde vefat etti ve Vurno şehrinde defnedildi.

Devlet düzeni

Ölen emîrlerin yerine genelde eyalet kurucusunun soyundan gelen kişileri veya başka ailelerden hizmetleriyle temayüz eden şahısları tayin ederek emîrleri kontrol altında tutmayı başardı.

Emirliklerdeki arazi sahiplerinin başşehir Sokoto'da birer temsilci bulundurması için bir teşkilât kurdu. Resmî yazışmaları yürütüp vergileri toplama bu teşkilâtın görevleri arasındaydı.

İktidarı süresince elliden fazla sefere çıkan Muhammed Bello, ülkesinin kuzey, doğu ve batı sınırlarında hisarlar ve ribâtlar yaptırdı; eski kaleleri yeniletip surları tahkim ettirdi.

Aldığı tedbirlerle Fûlânîler'in göçebelikten yerleşik hayata geçmesini ve İslâmlaşmasını sağladı. Birçok cami ve medrese yaptırarak ilmî gelişmeyi hızlandırdı.

Tarikat bağları

Babası gibi Kādiriyye tarikatına mensup olan Muhammed Bello, Halvetiyye ve Şâzeliyye tarikatlarına da intisap etti.

1827'de hac seyahati öncesinde başşehrine gelen Ticâniyye tarikatı şeyhlerinden el-Hâc Ömer'i ağırlaması, hac dönüşünde tekrar Sokoto'ya uğrayıp birkaç yıl orada kalan şeyhe kızını vermesi, onun Ticâniyye tarikatına girdiği şeklinde yorumlanmıştır. Ancak başveziri bir risâle yazarak bu iddiayı reddetmiştir.

Clapperton ile görüşmeler

1824 ve 1826-1827 yıllarında İngiltere hükümeti adına iki defa Sudan'a giden seyyah Hugh Clapperton, Muhammed Bello'yu ziyaret etmiş; Bello ondan Avrupa ülkeleri ve hıristiyan mezhepleri hakkında bilgi almış, 1824'te İngiltere kralına bir mektup yazarak ticarî münasebetleri geliştirmeyi teklif etmiştir.

Clapperton ikinci gelişinde uzun süre Sokoto'da kalmış ve sultanla samimi görüşmeler yapmıştır.

COĞRAFÎ HAFIZA7 coğrafî bağlantıMekân kayıtlarına git →

Koordinatlı mekânŞehir düzeyi7 nokta · 0 kesin koordinat. Kümeye tıklayarak yaklaşın; tek noktadan mekân dosyasını açın.

İLİŞKİLİ GÖRÜNÜMLER

Ağ ve yol

KİŞİLER AĞIBağlantılarını aç1 doğrudan bağlantıAğda gör →

BİYOGRAFİK KAYIT

Hayatından kayıtlar

Belge, tarih ve biyografi kaynaklarından kısa bilgi kartları

5 kayıt

İlk 5 kayıt gösteriliyor

BİYOGRAFİK KAYIT

Gobir fâtihi

Alkalawa'yı alan başkumandan.

Metni gösterMetni daralt

Gobir'in başşehri Alkalawa'yı kuşatan ordunun başkumandanlığına getirildi ve şehri ele geçirip Gobir fâtihi unvanını kazandı (1808).

Çerçeve. Babasının cihadında Alkalawa'nın ele geçirilmesi dönüm noktası sayılır; 1804'teki ilk saldırı başarısız olmuştu. O sırada Muhammed Bello yirmi yedi yaşındadır ve henüz yirmi yaşlarında ülkenin sayılı âlimleri arasına girmişti.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Muhammed Bello”, c. 30, s. 510-511.

BİYOGRAFİK KAYIT

Damat mı, mürid mi?

el-Hâc Ömer ve Ticâniyye iddiası.

Metni gösterMetni daralt

Ancak başveziri bir risâle yazarak bu iddiayı reddetmiştir.

Çerçeve. Mesele önemsiz değildir: babası gibi Kādiriyye tarikatına mensuptu ve Batı Afrika'da Kādiriyye ile Ticâniyye rakip yollardır. el-Hâc Ömer sonradan kendi cihad hareketini kuracaktır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Muhammed Bello”, c. 30, s. 510-511.

BİYOGRAFİK KAYIT

İngiliz kralına yazılan mektup

Clapperton'ın iki ziyareti.

Metni gösterMetni daralt

1824 ve 1826-1827 yıllarında İngiltere hükümeti adına iki defa Sudan'a giden seyyah Hugh Clapperton, Muhammed Bello'yu ziyaret etti.

Bello ondan Avrupa ülkeleri ve hıristiyan mezhepleri hakkında bilgi almış, 1824'te İngiltere kralına bir mektup yazarak ticarî münasebetleri geliştirmeyi teklif etmiştir. Clapperton ikinci gelişinde uzun süre Sokoto'da kalmış ve sultanla samimi görüşmeler yapmıştır.

Çerçeve. Bilgi alışverişi tek yönlü değildir: Batılı seyyah bölgeyi öğrenirken, halife de Avrupa'yı sormaktadır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Muhammed Bello”, c. 30, s. 510-511.

BİYOGRAFİK KAYIT

Elli seferden fazla

Yirmi yıllık iktidarın bilançosu.

Metni gösterMetni daralt

Yirmi yıl süren iktidarı sırasında iç isyanları bastırmakla uğraştı ve Bornu Sultanlığı'nın saldırıları başta olmak üzere dış saldırıları önledi.

Çerçeve. Bornu meselesi babasından mirastır: 1808'de alınan Bornu, 1809'da Muhammed Emîn el-Kânimî tarafından geri alınmıştı.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Muhammed Bello”, c. 30, s. 510-511.

BİYOGRAFİK KAYIT

Göçebelikten yerleşikliğe

Ribâtların ikinci işlevi.

Metni gösterMetni daralt

Aldığı tedbirlerle Fûlânîler'in göçebelikten yerleşik hayata geçmesini ve İslâmlaşmasını sağladı. Birçok cami ve medrese yaptırarak ilmî gelişmeyi hızlandırdı.

Çerçeve. Sınırlara yaptırdığı ribâtlar yalnız askerî değildir; ribât aynı zamanda bir dinî yerleşim birimidir. Savunma ile iskân aynı yapıyla çözülmüştür.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Muhammed Bello”, c. 30, s. 510-511.

ESER / METİN

Eserleri ve metinleri

Yazılı miras, şiirler ve bağlı metinler

4 kayıt

İlk 4 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

İnfâku'l-meysûr fî târîhi bilâdi't-Tekrûr

Sokoto halifeliğinin ana kaynağı.

Metni gösterMetni daralt

Sokoto halifeliğinin tarihi hakkında önemli bir kaynaktır.

Bir kumandan olarak katıldığı cihad hareketlerini anlattığı bu eserinde, yer yer Hevsâ halklarının sosyal, kültürel ve siyasal yapısı hakkında bilgi vermiş, Bornu Sultanı Kânimî ile yaptığı yazışmalardan bahsetmiştir.

E. J. Arnett, The Rise of the Sokoto Fulani adlı çalışmasını bu kitaba dayanarak hazırlamıştır (1922). Sîdî Sayudi Muhammed ve Jean Boyd tarafından Hevsâ diline çevrilmiştir (Sokoto 1974).

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: nşr. C. J. Whitting, London 1951; nşr. Behîce eş-Şâzelî, Rabat 1996.

ESER / METİN

162 eser

Tasavvuftan tıbb-ı nebevîye.

Metni gösterMetni daralt

Muhammed Bello'nun 162 eser kaleme aldığı tesbit edilmiştir. Yirmi kadar eseri tasavvufla, diğerleri devlet idaresi, siyaset, ahlâk, tarih, coğrafya ve tıbb-ı nebevî ile ilgilidir.

Eserlerinin çoğu nesir olmakla birlikte Arapça ve Fûlânî dilinde şiirler de yazmıştır. Kâ'b b. Züheyr'in Kasîdetü'l-bürde'sine, Bûsîrî'nin Kasîdetü'l-bürde ve el-Kasîdetü'l-hemziyye'sine tahmîsleri meşhurdur.

Çerçeve. Babası 150 civarında eser yazmıştı; oğul onu da geçmiştir. Devlet kurmakla kitap yazmak bu ailede aynı işin iki yüzüdür.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Muhammed Bello”, c. 30, s. 510-511.

TARİHÎ KAYIT

Siyaset ve idare eserleri

Kurduğu düzenin yazılı temeli.

Metni gösterMetni daralt

Kitâbü't-Tahrîr fî kavâidi't-tebsîr li's-siyâsât (Zaria 1963) ve Usûlü's-siyâse ve'l-keyfiyyetü'l-mahlas min umûri'r-riyâse (nşr. ve trc. Shehu Yamusa, Sokoto 1998) — devlet idaresine dair.

Miftâhu's-sedâd fî aksâmi hâzihi'l-bilâd — ülkenin taksimatına dair. Tenbîhü's-sâhib alâ ahkâmi'l-mekâsib — kazanç hükümleri.

Ref'u'ş-şübhe fi't-teşebbüh bi'l-kefere ve'z-zaleme ve'l-cehele ise gayrimüslimlere, zalimlere ve cahillere benzemeye dair bir risâledir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Muhammed Bello”, c. 30, s. 510-511.

TARİHÎ KAYIT

Tasavvuf ve tıp eserleri

Şâzelî şerhi ve tıbb-ı nebevî.

Metni gösterMetni daralt

Şerhu Hizbi'l-bahr — Ebü'l-Hasan eş-Şâzelî'nin eserine yazdığı şerhtir; Şâzeliyye'ye intisabının yazılı karşılığıdır.

el-Mevâridü'n-nebeviyye fi'l-mesâili't-tıbbiyye ve Tıbbü'n-nebî — tıbb-ı nebevîye dair.

Diğerleri: el-Budûrü'l-müsfire, Fevâid mücmele fîmâ câe fi'l-bir ve's-sıla, el-Gaysü'l-vebl fî sîreti'l-imâmi'l-adl, Cilâü's-sudûr, Serdü'l-kelâm fîmâ cerâ beynî ve beyne Abdisselâm.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Muhammed Bello”, c. 30, s. 510-511.

KAVRAM

Kavram dünyası

Bu şahsiyetle birlikte öne çıkan düşünceler

3 kayıt

İlk 3 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Emîrlik sistemi

Merkezle taşra arasındaki denge.

Metni gösterMetni daralt

Emirliklerdeki arazi sahiplerinin başşehir Sokoto'da birer temsilci bulundurması için bir teşkilât kurdu; resmî yazışmaları yürütüp vergileri toplama bu teşkilâtın görevleri arasındaydı.

Hâkimiyet altına aldığı emirlikler: Katsina, Kano, Zaria, Hadejia, Adamava, Gombo, Katagum, Nupe, İlorin, Daura ve Bauchi.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Muhammed Bello”, c. 30, s. 510-511.

TARİHÎ KAYIT

Ribât

Sınır karakolu ve dinî yerleşim.

Metni gösterMetni daralt

Ribât, sınır boylarında hem savunma hem ibadet ve eğitim işlevi gören müstahkem yerleşimdir.

Ülkesinin kuzey, doğu ve batı sınırlarında hisarlar ve ribâtlar yaptırdı; eski kaleleri yeniletip surları tahkim ettirdi.

Bu yapılar aynı zamanda Fûlânîler'in göçebelikten yerleşik hayata geçmesini sağlayan araçlardır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Muhammed Bello”, c. 30, s. 510-511.

TARİHÎ KAYIT

Dört tarikat mensubiyeti

Kādiriyye, Halvetiyye, Şâzeliyye — ve tartışmalı Ticâniyye.

Metni gösterMetni daralt

Babası gibi Kādiriyye tarikatına mensup olan Muhammed Bello, Halvetiyye ve Şâzeliyye tarikatlarına da intisap etti.

Çerçeve. Aynı üçlü babasında da vardır: Osman b. Fûdî hocası Cibrîl b. Ömer'den Halvetiyye, Kādiriyye ve Şâzeliyye icâzetlerini almıştı. Dördüncüsü — Ticâniyye — ise tartışmalıdır ve başveziri tarafından reddedilmiştir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Muhammed Bello”, c. 30, s. 510-511.

BAĞLANTILAR · VERİTABANI

Şeyh, halife, aile ve post ağı

AİLE / NESEPOsman b. Fûdîoğlu; ilmî ve siyasî devam

MEKÂN BAĞLANTILARI · VERİTABANI

Tekke, türbe ve irşad coğrafyası

Wurno · NijeryaVurno25 Receb 1253'te (25 Ekim 1837) vefat edip defnedildiği şehir. Konum yaklaşıktır. İlişkili kişi dosyası Muhammed Bello : Muhammed Bello (1781–1837), Osman b. Fûdî’nin oğlu; Sokoto Halifeliği’ni 1817–1837 arasında yöneten, eğitim ve kurum ağını geliştiren ve 162 eseri tesbit edilen Kādirî âlim-devlet adamıdır.Sokoto · NijeryaSokotoBaşşehir yaptığı ve 1812'den itibaren doğu eyaletlerini, 1817'den sonra da halife olarak bütün devleti yönettiği şehir; Clapperton ile görüşmeleri burada geçmiştir. İlişkili kişi dosyası Muhammed Bello : Muhammed Bello (1781–1837), Osman b. Fûdî’nin oğlu; Sokoto Halifeliği’ni 1817–1837 arasında yöneten, eğitim ve kurum ağını geliştiren ve 162 eseri tesbit edilen Kādirî âlim-devlet adamıdır.Alkalawa · NijeryaAlkalawaGobir'in başşehri; kuşatan ordunun başkumandanı olarak 1808'de ele geçirmiş ve “Gobir fâtihi” unvanını kazanmıştır. Konum yaklaşıktır. İlişkili kişi dosyası Muhammed Bello : Muhammed Bello (1781–1837), Osman b. Fûdî’nin oğlu; Sokoto Halifeliği’ni 1817–1837 arasında yöneten, eğitim ve kurum ağını geliştiren ve 162 eseri tesbit edilen Kādirî âlim-devlet adamıdır.Gudu · NijeryaGudu1803'te Gobir sultanının baskıları yüzünden babasıyla birlikte Degal'den hicret ettikleri yer. Konum yaklaşıktır. İlişkili kişi dosyası Muhammed Bello : Muhammed Bello (1781–1837), Osman b. Fûdî’nin oğlu; Sokoto Halifeliği’ni 1817–1837 arasında yöneten, eğitim ve kurum ağını geliştiren ve 162 eseri tesbit edilen Kādirî âlim-devlet adamıdır.Kano · NijeryaKanoLiderleriyle görüşmeleri yürütüp itaatini sağladığı ve halifeliği döneminde hâkimiyet altına aldığı emirlik. İlişkili kişi dosyası Muhammed Bello : Muhammed Bello (1781–1837), Osman b. Fûdî’nin oğlu; Sokoto Halifeliği’ni 1817–1837 arasında yöneten, eğitim ve kurum ağını geliştiren ve 162 eseri tesbit edilen Kādirî âlim-devlet adamıdır.Bornu · NijeryaBornuSaldırılarını önlediği sultanlık; babasının 1808'de aldığı, 1809'da Muhammed Emîn el-Kânimî'nin geri aldığı bölge. Kânimî ile yazışmaları İnfâku'l-meysûr 'da yer alır. İlişkili kişi dosyası Muhammed Bello : Muhammed Bello (1781–1837), Osman b. Fûdî’nin oğlu; Sokoto Halifeliği’ni 1817–1837 arasında yöneten, eğitim ve kurum ağını geliştiren ve 162 eseri tesbit edilen Kādirî âlim-devlet adamıdır.Ilorin · NijeryaİlorinHalifeliği döneminde hâkimiyet altına aldığı en güneydeki emirliklerden; güneydeki putperest topluluklar arasındaki İslâmlaştırma faaliyetinin uç noktası. İlişkili kişi dosyası Muhammed Bello : Muhammed Bello (1781–1837), Osman b. Fûdî’nin oğlu; Sokoto Halifeliği’ni 1817–1837 arasında yöneten, eğitim ve kurum ağını geliştiren ve 162 eseri tesbit edilen Kādirî âlim-devlet adamıdır.

SAYFA KAYNAKÇASI

Bu dosyada izlenebilen kaynaklar

Bu liste biyografi, ilişki, anlatı ve mekân kayıtlarında açıkça taşınan kaynak künyelerini bir araya getirir. Paragraf düzeyinde kaynağı belirlenmemiş iddialara sonradan dipnot uydurulmaz.

[1]TDV İslâm Ansiklopedisi, “Muhammed Bello”, c. 30, s. 510-511
[2]nşr. C. J. Whitting, London 1951; nşr. Behîce eş-Şâzelî, Rabat 1996
[3]TDV İslâm Ansiklopedisi: Küntî, Muhtâr b. Ahmed; Küntî, Muhammed b. Muhtâr; Osman b. Fûdî maddeleri
[4]Kişi kartı kaynak paketi — Muhammed Bello

Ortak kaynak kataloğunu aç →