ŞAHSİYET DOSYASI

Hacı İzzeddin Türkmânî

Hacı İzzeddin Türkmânî, Halvetiyye ana aktarım zincirinde Ahî Mîrem’in ardından gelen ve emaneti Sadreddin Hıyâvî’ye ulaştıran erken dönem şeyhidir.

Vefat: 1425
Unvan: Halvetiyye ana silsilesinde Ahî Mîrem ile Sadreddin Hıyâvî arasındaki şeyh

HAYATI VE TARİHTEKİ YERİ

Adı ve silsiledeki yeri

Kaynaklarda Hacı İzzeddin, İzzeddin Türkmânî veya İzzeddin Halvetî adlarıyla anılır. Halvetiyye’nin erken silsilesinde Ahî Mîrem’den sonra, Sadreddin Hıyâvî’den önce yer alır. Bu hat Ömer el-Halvetî’den başlayıp Seyyid Yahyâ-yı Şirvânî’ye ulaşan ana aktarım gövdesidir.

Tarih ve coğrafya

Vefatı çoğunlukla 828/1425 olarak verilir; bazı silsile listelerinde 831/1427-28 kaydı bulunur. Merâga çevresiyle ilişkilendirilir. Tarih ve yer bilgileri ayrıntılı çağdaş bir terceme-i hâlden değil, tarikat silsilelerini karşılaştıran sonraki kaynaklardan geldiği için ihtiyatla kullanılmalıdır.

Ortak Halvetî mirası

Hacı İzzeddin yalnız Cerrâhiyye’ye ait bir halka değildir. Ahmediyye, Cemâliyye, Rûşeniyye ve Şemsiyye dâhil Halvetiyye’den doğan kolların ayrışmasından önce yaşadığı için bu yolların müşterek ana gövdesinde gösterilmelidir. Alt kol sayfalarında müstakil kurucu gibi çoğaltılması tarihî yapıyı bozar.

Kaynak sınırı

Hayatının ailesi, tahsili, eserleri ve müstakil menkıbeleri hakkında güvenilir ayrıntı sınırlıdır. Bu dosyada yalnız ad varyantları, yaklaşık vefat tarihi, coğrafî bağ ve silsile işlevi gösterilmiş; kaynakta bulunmayan biyografik sahneler üretilmemiştir.

Şemahı'dan Merâga'ya: silsiledeki yeri

Şemahı kasabasında doğduğu, Azerbaycan'da yaşadığı ve Hayâve dolaylarında sohbetleriyle tanındığı kaydedilir. Ömrünün sonunda Merâga kasabasında vefat etmiş, oğlu Pîrzâde de aynı yerde vefat etmiştir.

Halvetiyye'nin ana aktarım zincirinde yeri sabittir: kendisinden önce Kırşehir'e yerleşen Ahî Mîrem Halvetî, kendisinden sonra Hayâve'de yetiştirip icâzet verdiği Sadreddin Hıyâvî gelir. Yahyâ-yı Şirvânî'nin silsilesi de Sadreddîn-i Hiyâvî ve Hacı İzzeddin Türkmânî üzerinden Ahî Mîrem'e, oradan tarikatın kurucusu Ömer el-Halvetî'ye ulaşır. Halvetiyye'nin Bakü'de büyük bir merkez kazanıp İslâm dünyasına yayılması sonraki nesilde gerçekleşecek olsa da, o yayılmanın geçtiği halkalardan biri budur.

COĞRAFÎ HAFIZA4 coğrafî bağlantıMekân kayıtlarına git →

Koordinatlı mekânŞehir düzeyi4 nokta · 0 kesin koordinat. Kümeye tıklayarak yaklaşın; tek noktadan mekân dosyasını açın.

İLİŞKİLİ GÖRÜNÜMLER

Ağ ve yol

KİŞİLER AĞIBağlantılarını aç6 doğrudan bağlantıAğda gör →

YOL ATLASISilsiledeki yerini açÖnceki ve sonraki halkalarla birlikte

GELENEK İÇİ ANLATI

Menkıbeler

Gelenek içinde aktarılan hatıra ve anlatılar

1 kayıt

İlk 1 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

«Biz Hayâve'ye Sadreddin için geliyoruz»

Hayâve ileri gelenleri onu bir eve sohbete davet ettiklerinde, davetin asıl sebebinin orada bulunan bir tek kişi olduğunu söylediği rivayet edilir.

Tam anlatıyı okuAnlatıyı daralt

Menâkıbnâme’de tam metni aç →

O civarda sohbetleriyle tanınırken Hayâve'nin ileri gelenleri kendisinden istifade etmek üzere onu bir eve davet ettiler. Bir rivayete göre gelirken şöyle buyurdu: «Biz Hayâv'e Sadreddin için geliyoruz.» O meclise, henüz yün dokuyup satarak ticaretle uğraşan, emrinde işçiler çalışan zengin bir genç olan Sadreddin de katılmıştı.

Mecliste tevhid edilip dervişler semâa kalkınca kendisi bir köşede murakabeye varmıştı. Sadreddin o ânı şöyle anlatır: şeyh durduğu yerde büyümeye başladı, üzerine bir heybet çöktü; ev ve ev halkı o vücutta kayboldu, sonra mahalleyi, sonra bütün şehri kapladı; şehirler ve köyler gözünün önüne serildi ve artık kimsenin ayrısı gayrısı kalmadı. Heybete dayanamayıp feryat edince yanına geldi ve «Sadreddin bu ne hâl? Bizim buraya gelişimiz senin içindir» dedi. Sadreddin o gün elini öpüp biat etti.

Menkıbenin kuruluşu dikkat çekicidir: bir beldenin bütün ileri gelenlerinin çağırdığı meclis, anlatının sonunda tek bir kişiyi bulmak için kurulmuş bir vesileye dönüşür.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

ÖĞÜT

Öğütleri

Ahlâk, irşad ve yaşayışa ilişkin sözler

1 kayıt

İlk 1 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Kendisine gelenleri halifesine yollaması

Sadreddin Hıyâvî'ye icâzet verdikten sonra onun bulunduğu diyara davet edildiğinde gitmez, kendisine biat etmeye gelenleri de ona gönderirdi.

Metni gösterMetni daralt

Sadreddin Hıyâvî sohbetleriyle olgunlaşıp icâzet aldıktan ve Hayâve'de ilim ile edeb öğretmeye başladıktan sonra, hocasının tavrı bugün de dikkat çeken bir şekil aldı. Huzurunda ne zaman halifesinin adı geçse onu hürmet ve ta'zimle anar; onun bulunduğu diyara davet edildiğinde «Orada Şeyh Sadreddin vardır, bize ihtiyaç yoktur» derdi.

Aynı tavrı kendi kapısına gelenlere de gösterirdi: Sadreddin'in bulunduğu vilâyetten kendisine biat için gelenlere «Varıp gidin, Sadreddin'e biat edin» buyururdu. Yetiştirdiğini kendi çevresinde tutmak yerine ona yol açan bu tutum, silsilenin bir sonraki halkasına geçişin nasıl gerçekleştiğini de açıklar.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

KAVRAM

Kavram dünyası

Bu şahsiyetle birlikte öne çıkan düşünceler

4 kayıt

İlk 4 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Azerbaycan'da kurulan bir yol

Zincirin coğrafyası.

Metni gösterMetni daralt

Ömer el-Halvetî'nin vefatından sonra tarikatın silsilesi Ahî Mîrem (Emre, ö. 812/1409), Hacı İzzeddin (ö. 828/1425), Sadreddîn-i Hiyâvî (ö. 860/1455) şeklinde devam ederek tarikatın ikinci pîri, bir bakıma gerçek kurucusu olan Seyyid Yahyâ-yı Şirvânî'ye ulaşmıştır.

Halvetiyye tarikatında önemli yerleri olan Ahî Muhammed Geylân'daki Heri'de vefat etmiş, Ömer el-Halvetî yine bu bölgedeki Lâhîcân'da doğmuş, Yahyâ-yı Şirvânî ise Şamahı'da doğup 868'de (1463-64) Bakü'de vefat etmiştir. Bu sebeple Halvetiyye tarikatı Azerbaycan'da kurulmuş, gelişmiş ve buradan Anadolu'ya… yayılmıştır.

Çerçeve. Silsilenâmenin verdiği Merâga kaydı bu tabloya uyar: Merâga, Doğu Azerbaycan'da, İlhanlı devrinde rasathanesiyle meşhur bir ilim şehridir. Halkanın orada bulunması, kolun Gîlân'dan Azerbaycan içlerine yayıldığı devreye denk gelir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Halvetiyye”, c. 15.

KAVRAM

Üç yıllık tarih farkı

828/1425 ve 831/1427.

Metni gösterMetni daralt

TDV Halvetiyye maddesi ve CMS künyesi 828/1425, Cerrâhî silsilenâmesi 831/1427 der.

Silsilenâmenin katkısı vefat yerini de vermesidir: Merâga.

Çerçeve. Silsilenâme bir ilim metni değil zincirin canlı belgesidir; amacı halkayı kesintisiz göstermektir. Ayrışma hata değil, iki ayrı kayıt geleneğidir — ve bu örnekte dergâh kaydı, ilmî kaynağın vermediği bir bilgiyi (vefat yeri) tamamlar.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Cerrâhî silsilenâmesi (dergâh kaydı) · karşılaştırma: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Halvetiyye”, c. 15.

KAVRAM

Türkmânî nisbesi

CMS künyesindeki ad.

Metni gösterMetni daralt

CMS künyesinde adı “Hacı İzzeddin Türkmânî”, silsilenâmede “İzzeddîni'l-Halvetî”, TDV maddesinde ise yalnız “Hacı İzzeddin” şeklindedir.

Çerçeve. Üç kaydın üçü de farklı bir unsuru öne çıkarır: hac, kavim nisbesi, tarikat nisbesi. Silsile halkalarında bu çokluk olağandır — kişi müstakil bir madde konusu olmadığında hangi unsurun kalıcı olacağı yazana kalır. Cerrâhî silsilesinde kendisinden bir sonraki halka Sadreddîn-i Hiyâvî, ondan sonraki ise Yahyâ-yı Şirvânî'dir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Halvetiyye”, c. 15.

TARİHÎ KAYIT

Oğlu Pîrzâde ve Şamahı'daki halefiyet çekişmesi

Silsile şemasında kendisinden hemen sonra kaydedilen Pîrzâde oğludur; babası gibi Merâga'da vefat etmiş, Sadreddin Hıyâvî'nin ardından müridlerin bir kısmı Yahyâ-yı Şirvânî yerine onun etrafında toplanmıştır.

Metni gösterMetni daralt

Halvetiyye silsile şemasında adının hemen ardından «Pîrzâde (İzzeddin Türkmânî'nin oğlu, ö. 855/1451, Merâga)» kaydı gelir. Oğul, babasının vefat ettiği kasabada vefat etmiştir; yani aile bir sonraki nesilde de Merâga'da durmaktadır.

Pîrzâde'nin adı asıl olarak bir halefiyet çekişmesinde geçer. Sadreddin Hıyâvî vefatından sonra yerine Yahyâ-yı Şirvânî'nin geçmesini vasiyet ettiği hâlde müridler onu çok genç bularak Pîrzâde'nin etrafında toplanmış, bunun üzerine Seyyid Yahyâ Şamahı'dan ayrılıp Bakü'ye gitmiştir.

Kaynaklar bu kişinin kimliğini aynı biçimde vermez: bir yerde Pîrzâde Sadreddin'in damadı diye anılır, başka bir yerde Yahyâ-yı Şirvânî'nin Sadreddin'in hem halifesi hem damadı olduğu ve yerine geçme meselesini «şeyhin oğlu» ile münakaşa ettiği söylenir. Bu ayrılık burada çözülmemiştir; kesin olan, Pîrzâde'nin İzzeddin Türkmânî'nin oğlu olarak kaydedilmesidir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

BAĞLANTILAR · VERİTABANI

Şeyh, halife, aile ve post ağı

ÖNCEKİ HALKAAhî Mîrim Halvetî (Molla Ali Melhemî Şirvânî)Ahî Mîrim Halvetî → İzzeddin Halvetî: Nûreddin Cerrâhî öncesindeki Halvetiyye–Cerrâhiyye ortak aktarım bağlantısı.HOCASI / ŞEYHİSadreddin HıyâvîHayâve'deki mecliste ona biat etmiş, sohbetleriyle olgunlaşmış ve kendisinden icâzet alarak Hayâve'de ilim ve edeb öğretmeye başlamıştır.SONRAKİ HALKASadreddin Hıyâvîİzzeddin Halvetî → Sadreddin Hıyâvî: Nûreddin Cerrâhî öncesindeki Halvetiyye–Cerrâhiyye ortak aktarım bağlantısı.SONRAKİ HALKAAhî Mîrim Halvetî (Molla Ali Melhemî Şirvânî)Halvetiyye silsilesinde kendisinden önceki halka Ahî Mîrem Halvetî'dir (ö. 812/1409); Yahyâ-yı Şirvânî'nin silsilesi de bu kişi üzerinden Ahî Mîrem'e ulaşır.TALEBESİ / HALİFESİSadreddin HıyâvîSadreddin Hıyâvî Hayâve'deki mecliste ona biat etmiş, sohbetleriyle olgunlaşmış ve ondan icâzet almıştır.DEVAM EDEN BAĞLANTISadreddin HıyâvîSilsilede kendisinden sonraki halka Sadreddin Hıyâvî'dir; kendisine biat için gelenleri de ona yönlendirdiği kaydedilir.

MEKÂN BAĞLANTILARI · VERİTABANI

Tekke, türbe ve irşad coğrafyası

SAYFA KAYNAKÇASI

Bu dosyada izlenebilen kaynaklar

Bu liste biyografi, ilişki, anlatı ve mekân kayıtlarında açıkça taşınan kaynak künyelerini bir araya getirir. Paragraf düzeyinde kaynağı belirlenmemiş iddialara sonradan dipnot uydurulmaz.

[1]TDV İslâm Ansiklopedisi, “Halvetiyye”, c. 15
[2]Cerrâhî silsilenâmesi (dergâh kaydı) · karşılaştırma: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Halvetiyye”, c. 15
[3]Silsile-i Cerrâhiyye ve Halvetiyye kol şeması
[4]Kişi kartı kaynak paketi — Hacı İzzeddin Türkmânî

Ortak kaynak kataloğunu aç →