ŞAHSİYET DOSYASI

Hammâmîzâde İsmail Dede Efendi

Hammâmîzâde İsmail Dede Efendi (1778-1846), Yenikapı Mevlevîhânesi'nde yetişen; âyin-i şeriflerden büyük formlu bestelere ve şarkılara uzanan geniş repertuvarıyla XIX. yüzyıl Osmanlı musikisinin merkez ismidir.

Doğum: 1778
Vefat: 1846
Unvan: Mevlevî bestekâr, hânende ve klasik repertuvarın büyük ustası

HAYATI VE TARİHTEKİ YERİ

Çocukluğu ve ilk musiki eğitimi

9 Ocak 1778'de İstanbul Şehzadebaşı'nda doğdu. Babası hamam işletmecisi Süleyman Ağa, annesi Rukiye Hanım'dı. İlk musiki derslerini Uncuzâde Mehmed Emin Efendi'den aldı; genç yaşta sesi ve eser öğrenme kabiliyetiyle tanındı.

Yenikapı Mevlevîhânesi ve çile

Yenikapı Mevlevîhânesi şeyhi Ali Nutkî Dede'ye 3 Haziran 1798'de intisap etti. Bin bir günlük çileyi 6 Mart 1801'de tamamlayarak “Dede” unvanını aldı. Ali Nutkî Dede ve kardeşi Abdülbâki Nâsır Dede'nin çevresi, onun musiki kadar Mevlevî edep ve hizmet terbiyesini de şekillendirdi.

Saray hizmeti

III. Selim'in dikkatini çekerek saray fasıllarına katıldı; daha sonra II. Mahmud ve Abdülmecid devirlerinde de saray musikisinin önde gelen hocası ve bestekârı oldu. Sarayla ilişkisi, Yenikapı çevresindeki Mevlevî kimliğini ortadan kaldırmadı; iki musiki çevresi arasında taşıyıcı bir rol üstlendi.

Mevlevî âyinleri

Sabâ, Bestenâgâr, Sabâ-bûselik, Hüzzam ve Ferahfezâ makamlarındaki âyinleri Mevlevî repertuvarının başlıca eserlerindendir. Sabâ âyinini 1824'te, Bestenâgâr âyinini 1832'de besteledi. Bu eserlerde dört selâmlık formun büyük ölçeğini makam geçkileri, usul ve güfte ilişkisiyle dengeler.

Bestekârlık mirası

Dinî ve din dışı formlarda beş yüzden fazla eser bestelediği, bunların önemli bölümünün kaybolduğu kabul edilir. Kâr, beste, ağır semâi, yürük semâi, şarkı, ilâhi ve saz eserlerindeki üretimi klasik üslupla XIX. yüzyılın değişen zevkini buluşturur. Zekâi Dede başta olmak üzere yetiştirdiği talebeler repertuvarın sonraki kuşaklara aktarılmasını sağladı.

Son yolculuk

1846'da hac yolculuğuna çıktı ve dönüş öncesinde Hicaz'da vefat etti. Mekke'de defnedilen Dede Efendi'nin eserleri, meşk zinciri ve talebeleri Osmanlı musiki hafızasının en geniş aktarım kollarından birini oluşturdu.

COĞRAFÎ HAFIZAYenikapı MevlevîhânesiMekân kayıtlarına git →

Koordinatlı mekânŞehir düzeyi1 nokta · 0 kesin koordinat. Kümeye tıklayarak yaklaşın; tek noktadan mekân dosyasını açın.

İLİŞKİLİ GÖRÜNÜMLER

Ağ ve yol

KİŞİLER AĞIBağlantılarını aç3 doğrudan bağlantıAğda gör →

ESER / METİN

Eserleri ve metinleri

Yazılı miras, şiirler ve bağlı metinler

1 kayıt

İlk 1 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Beş Mevlevî âyini

Sabâ, Bestenâgâr, Sabâ-bûselik, Hüzzam ve Ferahfezâ âyinleri repertuvarın büyük ölçekli eserleridir.

Metni gösterMetni daralt

Dede Efendi'nin âyinleri dört selâmın ritmik ve anlam örgüsünü makam geçkileriyle kurar. Bu külliyat, bestekârın saray musikisi ile Mevlevî meşkini aynı dilde buluşturmasının en açık örneğidir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi: Osman Dede (Nâyî), Itrî Efendi (Buhûrîzâde), İsmâil Dede Efendi (Hammâmîzâde), Zekâi Dede ve Rauf Yektâ Bey maddeleri; Mevlevîlik ve Müzik kaynak paketi.

KAVRAM

Kavram dünyası

Bu şahsiyetle birlikte öne çıkan düşünceler

1 kayıt

İlk 1 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Yenikapı'da 1001 günlük çile

İntisap 3 Haziran 1798, çilenin tamamlanması 6 Mart 1801 tarihlidir.

Metni gösterMetni daralt

Çile yalnız semâ veya musiki eğitimi değildi; matbah hizmetleri, edep, zikir, Mesnevî ve topluluk hayatını bir arada içeren Mevlevî terbiye düzeniydi.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi: Osman Dede (Nâyî), Itrî Efendi (Buhûrîzâde), İsmâil Dede Efendi (Hammâmîzâde), Zekâi Dede ve Rauf Yektâ Bey maddeleri; Mevlevîlik ve Müzik kaynak paketi.

BAĞLANTILAR · VERİTABANI

Şeyh, halife, aile ve post ağı

HOCASI / ŞEYHİAli Nutkî Dedeİsmail Dede Efendi 1798'de Ali Nutkî Dede'ye intisap edip Yenikapı'da çilesini tamamladı.HOCASI / ŞEYHİAbdülbâki Nâsır DedeAbdülbâki Nâsır Dede, İsmail Dede'nin Yenikapı'daki musiki ve Mevlevî eğitim çevresinin hocalarındandır.TALEBESİ / HALİFESİMehmed Zekâi Dede EfendiZekâi Dede klasik repertuvarı Hammâmîzâde İsmail Dede Efendi'den meşk etti.

MEKÂN BAĞLANTILARI · VERİTABANI

Tekke, türbe ve irşad coğrafyası

İstanbul · TürkiyeYenikapı Mevlevîhânesiİstanbul âsitânesi Yenikapı Mevlevîhânesi 1598'de Yeniçeri Kâtibi Malkoç Mehmed Efendi tarafından kuruldu. Binbir günlük çilenin çıkarıldığı büyük âsitânelerden biriydi. Musiki ve edebiyat İsmail Dede Efendi burada çile çıkardı; Osman Selâhaddin Dede, Mehmed Celâleddin Dede, Tâhirülmevlevî ve geniş bir musiki-edebiyat çevresi kurumun hafızasında yer aldı. Yangın ve yeniden inşa Kompleks tarih boyunca onarımlar geçirdi; yakın dönemdeki yangının ardından yeniden inşa edildi. Tarihî kurum ile bugünkü eğitim yerleşkesinin işlevleri ayrılarak gösterilir.