tarikat.org
Ara ⌕TR
Ara
Menü

ŞAHSİYET DOSYASI

Mehmed Zekâi Dede Efendi

Mehmed Zekâi Dede Efendi (1825-1897), İsmail Dede Efendi'nin talebesi; beş Mevlevî âyini, dinî ve din dışı besteleri, Dârüşşafaka hocalığı ve yetiştirdiği musikişinaslarla repertuvar aktarımının ana halkalarındandır.

Doğum
1825
Vefat
1897
Unvan
Mevlevî bestekâr, kudümzenbaşı ve repertuvar aktarıcısı

HAYATI VE TARİHTEKİ YERİ

Eyüp'te yetişmesi

1240/1824-25'te İstanbul Eyüp'te Cedîd Ali Paşa mahallesinde doğdu. İlk musiki derslerini Eyyûbî Şâhinbeyzâde Mehmed Bey'den aldı; ardından Hammâmîzâde İsmail Dede Efendi'nin seçkin talebeleri arasına girdi. Dellâlzâde İsmail Efendi ve Rifat Bey'den de eser meşk etti.

Mevlevî terbiyesi

Musiki eğitimi Mevlevî intisabından önce başlamıştı. 1864'te Yenikapı Mevlevîhânesi şeyhi Osman Selâhaddin Dede'ye intisap etti; seyrüsülûkünü 4 Mayıs 1868'de tamamladı. Bahariye Mevlevîhânesi'nde kudümzenbaşılık yaparak mukabele repertuvarının icrasında görev aldı.

Hocalığı ve aktarım zinciri

Uzun yıllar Dârüşşafaka'da musiki öğretti. Hafızasındaki klasik repertuvarı nota kadar meşk yoluyla da aktardı. Oğlu Ahmed Irsoy, Rauf Yektâ Bey, Subhi Ezgi ve Ahmed Avni Konuk gibi isimlere uzanan talebe çevresi, XX. yüzyıl başındaki derleme ve nazariyat çalışmalarının temel kaynaklarından biri oldu.

Besteleri

Beş Mevlevî âyini besteledi; ayrıca ilâhi, tevşih, durak, kâr, beste, semâi ve şarkı formlarında eserler verdi. Üslubu İsmail Dede çizgisini sürdürürken dinî repertuvardaki geniş bilgisi ve usul hâkimiyetiyle ayrılır.

Vefatı

24 Kasım 1897'de vefat etti. Eyüp Gümüşsuyu'nda, Kâşgarî Dergâhı civarındaki aile kabristanına defnedildi. Aynı dönemde yaşamış Şeyh Mustafa Zekâi Efendi ile ayrı kişidir; iki kayıt isim benzerliği sebebiyle birleştirilemez.

COĞRAFÎ HAFIZA10 coğrafî bağlantıMekân kayıtlarına git →
Koordinatlı mekânŞehir düzeyi10 nokta · 0 kesin koordinat. Kümeye tıklayarak yaklaşın; tek noktadan mekân dosyasını açın.

İLİŞKİLİ GÖRÜNÜMLER

Ağ ve yol

KİŞİLER AĞIBağlantılarını aç3 doğrudan bağlantıAğda gör →

ESER / METİN

Eserleri ve metinleri

Yazılı miras, şiirler ve bağlı metinler

1 kayıt

İlk 1 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Beş âyin ve repertuvar aktarımı

Zekâi Dede'nin besteleri kadar hafızasındaki eserleri talebelerine aktarması da belirleyicidir.

Metni gösterMetni daralt

Beş Mevlevî âyini ve farklı formlardaki besteleri yanında Dârüşşafaka hocalığı, Bahariye kudümzenbaşılığı ve geniş talebe çevresi onu repertuvarın ana taşıyıcılarından biri yapmıştır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi: Osman Dede (Nâyî), Itrî Efendi (Buhûrîzâde), İsmâil Dede Efendi (Hammâmîzâde), Zekâi Dede ve Rauf Yektâ Bey maddeleri; Mevlevîlik ve Müzik kaynak paketi.

KAVRAM

Kavram dünyası

Bu şahsiyetle birlikte öne çıkan düşünceler

1 kayıt

İlk 1 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

İsim benzerliği uyarısı

Mehmed Zekâi Dede ile Şeyh Mustafa Zekâi Efendi ayrı şahsiyetlerdir.

Metni gösterMetni daralt

Mevlevî bestekâr Mehmed Zekâi Dede 1825-1897 yıllarında yaşadı. Şâbânî-Sinânî çevresindeki Şeyh Mustafa Zekâi Efendi ise 1812'de vefat eden başka bir kişidir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi: Osman Dede (Nâyî), Itrî Efendi (Buhûrîzâde), İsmâil Dede Efendi (Hammâmîzâde), Zekâi Dede ve Rauf Yektâ Bey maddeleri; Mevlevîlik ve Müzik kaynak paketi.

BAĞLANTILAR · VERİTABANI

Şeyh, halife, aile ve post ağı

MEKÂN BAĞLANTILARI · VERİTABANI

Tekke, türbe ve irşad coğrafyası

Eyüp, İstanbul · TürkiyeCedîd Ali Paşa MahallesiZekâi Dede 1240'ta (1824-25) İstanbul Eyüp'te Cedîd Ali Paşa mahallesinde doğdu. Babası mahalle camiinin imamı hâfız Süleyman Hikmetî Efendi, annesi Zînetî Hanım'dır. İlk eğitimini Lâlîzâde Seyyid Abdülbâki Efendi İbtidâî Mektebi'nde aldı, hıfzını amcası hâfız İbrahim Zühdî Efendi'nin yanında tamamladı ve hat icâzetini babasından aldı. Koordinat semt düzeyindedir; mahallenin sınırları kaynakta tarif edilmemiştir.Eyüp, İstanbul · TürkiyeCedîd Ali Paşa CamiiBabası Süleyman Hikmetî Efendi'nin imamlık yaptığı cami. Babasının 1864'te hacda vefatı üzerine imâmet görevi Zekâi Dede'ye intikal etti. Koordinat semt düzeyindedir; caminin tam konumu kaynakta belirtilmemiştir.İstanbul · TürkiyeMustafa Fâzıl Bey KonağıMısırlı Mustafa Fâzıl Bey'in (Paşa) Eyüp Bahariye'deki konağına mûsiki muallimi oldu. Bu görev, hayatının otuz yılını belirleyen bir bağlılığın başlangıcıdır: 1845'te onunla Mısır'a gitti, 1858'de İstanbul'a dönüşünden sonra da 1875'teki ölümüne kadar maiyetinden ayrılmadı. Koordinat semt düzeyindedir; konağın tam konumu kaynakta belirtilmemiştir.Kahire · MısırKahire7 Haziran 1845'te Mustafa Fâzıl Bey'le birlikte Mısır'a gitti; 1851'de kısa bir süre İstanbul'a geldiyse de tekrar döndü ve 1858'e kadar burada kaldı. Kahire'de dönemin tanınmış müzisyeni Şeyh Muhammed Şehâbeddin ile görüşerek Arap mûsikisinin özelliklerini öğrendi; kaynak, şuğul formundaki başarısını bu temasa bağlar. Koordinat şehir düzeyindedir.İstanbul · TürkiyeYenikapı Mevlevîhânesi1864'te postnişin Osman Selâhaddin Dede tarafından sikkesi “tekbirlendi”; 4 Mayıs 1868'de seyrüsülûkünü tamamlayarak Mevlevî oldu. İntisabından sonra her hafta pazartesi ve perşembe günleri burada âyinhanlar arasında âyine katıldı. Mâye âyini 30 Ocak 1884'te, ısfahan âyini 26 Ocak 1885'te, Arapça sözlü sûzinak âyini 14 Eylül 1885'te burada mukabele edildi. Koordinat şehir düzeyindedir; mevlevîhânenin tam konumu kaynakta tarif edilmemiştir.Eyüp, İstanbul · TürkiyeBahariye MevlevîhânesiKudümzenbaşı Ârif Dede'nin ölümünün ardından 18 Haziran 1885'te buranın kudümzenbaşılığına getirildi ve görevi vefatına kadar sürdürdü. 1870'te Mustafa Fâzıl Paşa'nın isteğiyle bestelediği sûzidil âyin ancak 1892'de burada mukabele edilebildi; şeyh Hüseyin Fahreddin Dede'nin kısa bir âyin ricası üzerine bestelediği sabâ-zemzeme âyini de 23 Aralık 1885'te burada okundu. Koordinat semt düzeyindedir; mevlevîhânenin tam konumu kaynakta tarif edilmemiştir.İstanbul · TürkiyeDârüşşafaka Mektebi1876'da fahrî olarak başladığı mûsiki muallimliğine 1883'te asaleten tayin edildi ve görevi vefatına kadar sürdürdü. Kaynak buradaki meşklerini özellikle önemser: kabiliyetli talebeleri özel meşk halkasına alır, onlara notasız ve işaretsiz bütün perdeleri tahlil etmeyi öğretirdi. Birçok eserini Eyüp'teki eviyle mektep arasında yürürken bestelediği oğlu Ahmet Irsoy tarafından nakledilir. Koordinat şehir düzeyindedir; mektebin tam konumu kaynakta belirtilmemiştir.Eyüp, İstanbul · TürkiyeMihrişah Vâlide Sultan ve Şah Sultan İbtidâî Mektepleri1864'te bu iki ibtidâî mektebin sülüs ve nesih hattı muallimliğiyle görevlendirildi ve bu görevi hayatının sonuna kadar sürdürdü. Zekâi Dede'nin mûsikinin yanında hattat kimliğini de taşıdığını gösteren tek düzenli memuriyetidir. Koordinat semt düzeyindedir; mekteplerin tam konumu kaynakta belirtilmemiştir.Eyüp, İstanbul · TürkiyeŞah Sultan TekkesiDârüşşafaka'daki talebelerinden mûsikiye kabiliyetli olanlarla pazar günleri öğleden sonra buranın hünkâr mahfilinde meşk ederdi; salı akşamları ise dersler kendi evinde yapılırdı. Koordinat semt düzeyindedir; tekkenin tam konumu kaynakta tarif edilmemiştir.Eyüp, İstanbul · TürkiyeGümüşsuyu Aile Mezarlığı (Kâşgarî Dergâhı civarı)24 Kasım 1897'de vefat eden Zekâi Dede'nin cenaze namazı ertesi gün Eyüp Sultan Camii'nde kılındı; ardından Eyüp Gümüşsuyu'nda Kâşgarî Dergâhı civarındaki aile mezarlığına defnedildi. Koordinat semt düzeyindedir; mezarlığın tam konumu kaynakta tarif edilmemiştir.

SAYFA KAYNAKÇASI

Bu dosyada izlenebilen kaynaklar

Bu liste biyografi, ilişki, anlatı ve mekân kayıtlarında açıkça taşınan kaynak künyelerini bir araya getirir. Paragraf düzeyinde kaynağı belirlenmemiş iddialara sonradan dipnot uydurulmaz.

  1. [1]TDV İslâm Ansiklopedisi: Osman Dede (Nâyî), Itrî Efendi (Buhûrîzâde), İsmâil Dede Efendi (Hammâmîzâde), Zekâi Dede ve Rauf Yektâ Bey maddeleri; Mevlevîlik ve Müzik kaynak paketi
  2. [2]Kişi dosyasının kaynakları — Mehmed Zekâi Dede Efendi
Ortak kaynak kataloğunu aç →