Edirneli Mehmed Buhûrî

Kimliği ve adının doğru biçimi

Şeyh Mehmed Buhûrî er-Rûmî el-Edirnevî, XVII. yüzyıl başında yaşayan Halvetî şeyhidir. Kaynaklarda Muhammed el-Buhûrî ve Mehmed Buhûrî biçimleriyle anılır. “Edirnevî” nisbesi onu Edirne’ye, “er-Rûmî” Osmanlı Anadolu ve Rumeli coğrafyasına bağlar. Buhûrîzâde Mustafa Itrî ile yalnız ad benzerliği ve daha geç bir şifahî nispet vardır; iki şahsiyet aynı kişi değildir.

Ramazâniyye içindeki yeri

Mehmed Buhûrî’nin mensup olduğu Ramazâniyye, Halvetiyye’nin Ahmediyye gövdesinden doğan koldur. Pîr Ramazan Mahfî’nin irşad ağı İstanbul’dan Bursa, Kırım, Edirne ve Balkan şehirlerine yayılmıştır. Buhûriyye bu geniş ağ içinde Mehmed Buhûrî’ye nispet edilen ilk tarihî şubelerden biridir; köksüz veya bağımsız bir ana tarikat gibi gösterilmemelidir.

Mestçizâde İbrâhim Necîb’in terbiyesi

Harîrîzâde’nin kaydını esas alan modern tarikat tarihi çalışması, Mehmed Buhûrî’nin mürşidini Mestçizâde İbrâhim Necîb el-Edirnevî olarak gösterir. İbrâhim Necîb’in babası ve mürşidi Mestçi Ali er-Rûmî el-Edirnevî’dir. Böylece Buhûrî’nin yakın silsilesi Mehmed Buhûrî ← Mestçizâde İbrâhim Necîb ← Mestçi Ali er-Rûmî ← Ramazan Mahfî şeklinde Ramazâniyye pîrine ulaşır.

Buhûriyye şubesinin teşekkülü

Bir tasavvuf şubesinin bir şeyhe nispet edilmesi her zaman onun yeni ve bütünüyle ayrı bir erkân icat ettiği anlamına gelmez. Buradaki tarihî kayıt, Mehmed Buhûrî çevresindeki irşad hattının onun adıyla tanındığını gösterir. Kaynaklar zikir tertibi, tâc biçimi, günlük evrâd veya tekke içi merasim konusunda onu Ramazâniyye’den ayıran ayrıntılı bir usul metni vermediği için bu alanlarda tahmin üretilmemiştir.

Edirne’deki irşad çevresi

Edirne nisbesi, silsilesindeki iki Edirneli mürşid ve şehirdeki kabir kaydı, Buhûriyye’nin ilk merkezinin Edirne olduğunu gösterir. Bununla birlikte Mehmed Buhûrî’nin doğduğu mahalle, tahsil gördüğü medrese, irşad ettiği tekkenin adı ve geçim yolu mevcut kısa kaynaklarda açıklanmaz. Edirne bağı şehir ölçeğinde kesindir; biyografinin eksik kalan ayrıntıları başka Buhûrî veya Mehmed Efendi kayıtlarıyla doldurulmamıştır.

Vefatı ve Kıyak’taki kabri

Mehmed Buhûrî 1039/1629-30 yılında Edirne’de vefat etti. Ahmed Bâdî Efendi’nin Riyâz-ı Belde-i Edirne kaydına göre Kıyak semtindeki Bürümcükçü Camii sahasında, mihrabın ön tarafına defnedildi. Cami adı bazı ikincil aktarımlarda “Bürümcükçü Molla Mustafa Paşazâde Camii” biçiminde genişletilir. Güncel parsel ve mezar taşı ayrıca sahada doğrulanmadığından haritadaki işaret Kıyak çevresini gösterir.

İstanbul’daki sonraki temsil

Buhûriyye’nin Edirne dışındaki en belirgin kurumsal izi Üsküdar Ahmediye Meydanı yakınındaki Saçlı Şeyh Hacı Hüseyin Efendi Tekkesi’dir. Bu tekke daha sonraki bir dönemde Buhûrî çizgisini temsil etmiş, ardından Sünbüliyye’ye intikal etmiş ve 1943’te bütünüyle ortadan kalkmıştır. İlk şeyh Saçlı Hüseyin Efendi’nin Köstendilli Ali Alâeddin’in halifesi olması, tekkenin Mehmed Buhûrî’nin şahsî tekkesi veya doğrudan halifesinin kurumu sayılmaması gerektiğini gösterir.

Itrî nispetine dair ihtiyat

Bestekâr Buhûrîzâde Mustafa Itrî’nin lakabının ailesindeki güzel koku mesleğinden mi, yoksa Buhûriyye mensubiyetinden mi geldiği kesin değildir. Şifahî rivayet onu Buhûriyye ile ilişkilendirir; fakat bu görüş Mehmed Buhûrî ile doğrudan görüşme veya şeyh-talebe bağına dönüştürülemez. Itrî 1640 dolaylarında doğmuş, Mehmed Buhûrî ise 1630’da vefat etmiştir.

Kaynakların sustuğu alanlar

Harîrîzâde ve Edirne şehir tarihi kaydı, kimlik, silsile, vefat ve kabir hakkında sağlam bir çekirdek sağlar; fakat doğum tarihi, aile, eser, ayrıntılı halife listesi ve şahsî menkıbeler vermez. Bu nedenle kişi dosyası kol tarihini açıklayacak ölçüde genişletilmiş, fakat kaynakta bulunmayan şahsî hayat sahneleri icat edilmemiştir. Mehmed Buhûrî’nin önemi, Ramazâniyye’nin Edirne’de kökleşip kendi adıyla anılan bir irşad hattı üretmesidir.