Ebu'l-Hasan el-Harakânî

Öyle bir haldeyim ki, benim sıvı şerbetim zehir akıtan diştir.318 Altın silsilenin önemli bir halkasını teşkil eden ve üveysiliği ile dikkat çeken Harakânî, Aynülkudat el-Hemedânî (ö.525/1131), Necmeddin-i Dâye, Feridüddin-i Attâr, Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî gibi büyük mutasavvıfları derinden etkilemiş, 10 Muharrem 425/5 Aralık 1033 tarihinde vuku bulan ölümünden sonra da etkisi uzun süre devam etmiştir.319 Kazvinî (ö.682/1283), Harakânî’nin kabrinin Harakân’da bulunduğunu, onu ziyaret edeni şiddetli bir kabz hâlinin istila ettiğini söyler.320 8/14. yüzyılda Bistâm’ı ziyaret eden İbn Battûta (ö.770/1368-69) şehre gelince Bâyezîd-i Bistâmî’nin zaviyesinde kaldığını, Ebü’l-Hasan el-Harakânî’nin kabrinin de bu şehirde olduğunu bildirir.321 Evliya Çelebi de Kars Kalesi’nin III. Murad devrinde Lala Mustafa Paşa tarafından tamir edildiğini anlatırken bir askerin paşaya aktardığı rüyasını nakleder. Asker, rüyasında gördüğü yaşlı bir zâtın kendisinin Ebü’l-Hasan el-Harakânî olduğunu ve kendisine makamının burada bulunduğunu söylediğini, kendisinden ayağını bastığı yeri kazmasını istediğini anlatmıştır. Bunun üzerine yüz işçi

Harakânî, Bâyezîd-i Bistâmî'nin vefatından sonra onun rûhâniyetinden feyiz aldığı anlatılan Üveysî bir sûfîdir. İnsanlara ayrım gözetmeden hizmet ve merhameti öne çıkaran sözleri, Horasan irfanının güçlü bir ifadesidir.

Kronoloji: 963 – 1033. Tarihler farklı kaynaklarda küçük değişiklikler gösterebilir.

Öne çıkan eksenler: fütüvvet, hizmet, Üveysîlik, merhamet.

Silsiledeki yeri: Bâyezîd-i Bistâmî sonrasında, Ebû Ali Fârmedî öncesinde yer alır. Bu sıralama, eserde esas alınan yazılı Nakşibendî-Hâlidî silsile tertibini gösterir; her tarihî etkiyi veya bütün icazet kollarını kapsayan tek çizgi olarak okunmamalıdır.

Bu dosya, ilgili bölümün kavram ve kronoloji örgüsünden hareketle tarikat.org editoryası tarafından yeniden yazılmıştır. Eserdeki uzun iktibaslar ve menkıbeler aynen aktarılmamış; doğrulanabilir biyografik çerçeve ile gelenek içi hafıza birbirinden ayrılmıştır.

Gazneli Mahmud’un ziyareti

Attâr’ın naklettiği anlatıya göre Gazneli Mahmud kıyafet değiştirerek Ebü’l-Hasan el-Harakānî’yi ziyaret eder ve kendisini sınamak ister. Şeyh onu tanıdığı hâlde padişahlık gururuyla oturduğu sırada ayağa kalkmaz.

Mahmud sohbetten etkilenip kırılmış bir gönülle ayrılacağı sırada Harakānî ayağa kalkar. Sebebi sorulduğunda, gelişinde hükümdarlık gururuyla, gidişinde ise dervişlik ve tevazuyla bulunduğunu; ayağa kalkışının saltanata değil bu yeni hâle hürmet olduğunu söyler.

Arpa ekmeği ve altın kesesi

Gazneli Mahmud şeyhe bir kese altın sunar. Harakānî ise önüne sert bir arpa ekmeği koyar. Sultan ekmeği çiğner fakat yutamaz.

Şeyh, arpa ekmeğinin onun boğazından geçmediği gibi altının da kendi boğazından geçmeyeceğini söyler ve keseyi kabul etmez. Menkıbe, hükümdar karşısında istiğnâ, helâl lokma ve sûfînin dünyalık beklentiden uzak durması fikrini işler.

Kars’taki makamın bulunması

Evliya Çelebi’nin naklettiği rivayette, Kars’taki bir asker rüyasında Harakānî’yi görür. Rüyada gösterilen yer kazıldığında üzerinde şeyhin adının bulunduğu bir taş ve kabirle ilişkilendirilen izler ortaya çıkar.

Anlatı, Kars’taki Harakānî makamının kuruluş ve ziyaret hafızasını açıklar. Tarihî kaynaklar Harakānî’nin asıl kabrini İran’daki Harakān’da gösterdiğinden, Kars’taki yer “makam” ve geleneksel ziyaret mahalli olarak ayrıca değerlendirilir.

Arslan ve taşınan yük

Attâr’ın menkıbesinde İbn Sînâ Harakānî’yi görmeye gelir. Şeyhi dışarıda, odun veya yükünü bir arslana taşıtırken görür ve bunun sebebini sorar.

Harakānî, evde karşılaştığı ağır sözlere sabrettiği için dışarıda arslanın yükünü taşıdığını ima eder. Menkıbe, olağanüstü sahneden çok nefsin öfkesini taşımak, aile içinde sabretmek ve iç yükü hafifletmek mesajı taşır.