tarikat.orgHAYATI VE TARİHTEKİ YERİ
Kimliği ve nisbesi
Ebü’l-Feth el-Vâsıtî, XII. yüzyılın sonları ile XIII. yüzyılın ilk üçte birinde yaşayan Rifâî şeyhidir. “el-Vâsıtî” nisbesi onu Irak’taki Vâsıt çevresine bağlar. Kaynaklar tam adı, doğum tarihi ve aile hayatı hakkında aynı açıklıkta değildir; bu sebeple bilinmeyen ayrıntılar tahminle doldurulamaz.
Onu aynı künyeyi taşıyan başka sûfîlerle karıştırmamak gerekir. Bu dosyanın şahsiyeti Ahmed er-Rifâî’nin halifesi olup İskenderiye’de Rifâiyye’yi yayan kişidir. Güvenilir modern çalışmalar vefatını 632/1234-35 olarak verir. Bazı geç biyografi derlemelerinde görülen 580/1184 tarihi, hem Mısır’daki faaliyet kronolojisi hem de sonraki temas kayıtlarıyla uyuşmadığından ana tarih olarak kullanılmamıştır.
Ahmed er-Rifâî’nin çevresindeki yeri
Ebü’l-Feth, Ahmed er-Rifâî’nin yetiştirdiği ve yolun başka bölgelere taşınmasında görev verdiği halifeler arasında anılır. Rifâî geleneğindeki kayıt, onun pîrinden emir ve işaret alarak Mısır’a gittiğini söyler. Bu bağ, sonradan kurulmuş genel bir tarikat aidiyeti değil, erken Rifâî yayılışının başlıca halkalarından biridir.
Ahmed er-Rifâî’nin irşad merkezi Irak’ın güneyindeki Ümmüabîde idi. Ebü’l-Feth’in Vâsıt–İskenderiye hattı, bu merkezde şekillenen sohbet ve hizmet düzeninin Mısır’a taşınmasını temsil eder. Ali el-Harîrî’nin Suriye’deki rolüne benzer biçimde, Ebü’l-Feth de Mısır’daki Rifâî varlığının kurucu temsilcisi sayılır.
İskenderiye’ye gidişi
Kaynakların ortaklaştığı ana hadise, Irak’tan Mısır’a geçerek İskenderiye’ye yerleşmesidir. Şehrin Akdeniz ticareti, hac yolu ve Mağrib–Meşrik ilim dolaşımındaki konumu, burada oluşan irşad halkasının farklı bölgelerden gelen sûfîlerle temasını kolaylaştırdı. Ebü’l-Feth’in faaliyeti, Mısır’da tasavvufun onunla başladığı anlamına gelmez; Zünnûn el-Mısrî’den itibaren ülkede güçlü zühd ve tasavvuf çevreleri zaten vardı. Tarihî önemi, Rifâiyye’yi Mısır’da teşkilâtlı biçimde temsil eden ilk isimlerden olmasıdır.
Bazı araştırmalar Mısır’a gelişini yaklaşık 620/1223 civarına yerleştirir. Bu yıl bütün kaynaklarda aynı açıklıkla bulunmadığından kesin varış tarihi olarak değil, faaliyet dönemini gösteren yaklaşık bir işaret olarak okunmalıdır. Kesin olan, hayatının son safhasını İskenderiye’de geçirip irşadını burada sürdürmesidir.
İrşad çevresi ve yetiştirdiği isimler
Sefîne-i Evliyâ, onun çevresinde yetişenler arasında Abdüsselâm el-Kuleybî, Abdullah el-Baltacî, Tâceddin Begüm en-Neccâr, Behrâm ed-Demîr ve Câmiu’l-Fazliyye ed-Denevşerî adlarını sıralar. Adların yazılışı farklı nüsha ve aktarımlarda değişebildiği için burada kaynakta korunan biçimler kullanılmıştır.
Bu halka, Rifâiyye’nin İskenderiye’de tek bir misafir şeyhin faaliyeti olarak kalmadığını gösterir. Talebelerin farklı yer ve aile nisbeleri taşıması, öğretinin şehir dışına uzanan bir aktarım ağı kurduğuna işaret eder. Abdülazîz ed-Dîrînî’nin Rifâî hırkası da sonraki kuşakta Vâsıtî çevresine bağlanan Baltacî halkası üzerinden açıklanır; böylece bu irşad hattının XIII. yüzyıl Mısır’ındaki devamı izlenebilir.
Ebü’l-Hasan eş-Şâzelî ile temas
Şâzeliyye kaynakları ve modern araştırmalar, Ebü’l-Hasan eş-Şâzelî’nin doğudaki arayışı sırasında Irak’ta Ebü’l-Feth el-Vâsıtî ile görüştüğünü nakleder. Rivayetin özünde Vâsıtî’nin ona aradığı büyük mürşidin Mağrib’de bulunduğunu söylemesi yer alır. Bu temas Şâzelî’yi Rifâî halifesi yapmaz; iki tasavvuf çevresinin erken dönemdeki karşılaşmasını gösterir.
Bu kayıt aynı zamanda Vâsıtî’nin bütün hayatını yalnız İskenderiye’de geçirmediğini, Irak’taki ilmî ve tasavvufî çevrede tanındığını gösterir. Görüşmenin ayrıntıları gelenek kaynaklarında genişleyebildiğinden tarihî çekirdek ile sonraki anlatı unsurları birbirinden ayrılmalıdır.
İlim, riyâzet ve şahsiyet tasviri
Vassâf onu şeriat ve hakikat ilimlerinde yetkin bir şeyh olarak tanıtır. Tarikata girişinden sonra sırtını yere koymadığı, hastalandığında dahi yalnız yastığa dayandığı anlatılır. Bu ifade modern tıbbî veya biyografik bir gözlem değil, kaynakta onun sürekli ibadet ve riyâzetini vurgulayan gelenek içi şahsiyet tasviridir.
Onun adına güvenle bağlanabilen müstakil bir eser listesi henüz tespit edilememiştir. Bu nedenle başka Vâsıtîlere ait söz veya risaleler bu dosyaya taşınmamıştır. Tarihî mirası bir telif külliyatından çok, Ahmed er-Rifâî’den aldığı irşadı Mısır’da talebe halkasına dönüştürmesinde görünür.
Vefatı ve kabri
Ebü’l-Feth el-Vâsıtî 632/1234-35 yılında İskenderiye’de vefat etti. Kaynaklarda şehirde ona nisbet edilen bir mescid ve makamdan söz edilir; ancak tarihî yapının bugünkü kesin konumu bağımsız ve güvenilir bir koordinatla doğrulanamadığı için haritada mezar noktası uydurulmamıştır. Coğrafî hafızada yalnız İskenderiye şehir ölçeği gösterilir.
580/1184 şeklindeki alternatif ölüm kaydı bazı derlemelerde dolaşır. Ahmed er-Rifâî’nin vefatından hemen iki yıl sonrasına gelen bu tarih, Vâsıtî’nin XIII. yüzyılın ilk yarısındaki Mısır faaliyeti ve Şâzelî çevresiyle temasını açıklamakta yetersiz kalır. Akademik tarikat tarihi çalışmalarında yaygın kabul 632/1234-35’tir.
Tasavvuf tarihindeki yeri
Ebü’l-Feth el-Vâsıtî’nin önemi, Mısır tasavvufunu başlatmasında değil, Rifâiyye’yi Irak dışındaki en önemli merkezlerden birinde kalıcı bir çevreye dönüştürmesindedir. İskenderiye’de yetiştirdiği talebeler ve sonraki kuşaklara uzanan hırka hattı, Rifâiyye’nin Mısır’daki erken kurumsallaşmasının omurgasını oluşturdu.
Dosyası bu sebeple üç ayrı katmanı birlikte ama karıştırmadan gösterir: Ahmed er-Rifâî’ye dayanan belgeli yol aidiyeti; İskenderiye’deki tarihî irşad ve talebe ağı; riyâzetini anlatan gelenek içi hatıralar. Şâzelî ile karşılaşma ise Rifâiyye ile Şâzeliyye’yi tek yol saydıran bir silsile değil, dönemin geniş sûfî dolaşımını gösteren tarihî bir temas kaydıdır.