tarikat.orgHAYATI VE TARİHTEKİ YERİ
Kimliği ve Dîrîn nisbesi
Tam adı Ebû Muhammed İzzüddîn Abdülazîz b. Ahmed b. Saîd ed-Dîrînîdir. 612/1215 veya 613/1216 yılında Mısır’ın Garbiye bölgesinde, Neberûh’un doğusundaki Dîrîn köyünde doğdu. Kaynaklarda nisbesi “ed-Dîrînî” biçimindedir; “ed-Demîrî”, “ed-Derînî” ve benzeri biçimler çoğunlukla yazma, dizgi veya OCR karışıklığından doğar.
Şâfiî fakihi, Eş‘arî kelâmcısı, müfessir, sûfî ve şair olarak tanındı. Onu yalnız menkıbe kahramanı veya yalnız tarikat şeyhi diye sunmak ilmî kişiliğinin önemli bölümünü eksiltir.
Doğduğu çevre ve öğrenimi
Dîrînî küçük yaşta öğrenime başladı. Başta devrin büyük Şâfiî âlimi ve sûfîsi İzzeddin b. Abdüsselâm olmak üzere çeşitli hocalardan dinî ilimler okudu. Tahsilini genç yaşta tamamladı; fıkıh, kelâm ve tefsir alanlarında eser vermesi, medrese ilimleri içindeki birikiminin genişliğini gösterir.
Şâfiî fıkhına mensuptu. Eş‘arî kelâmını iyi bildiği, güç meseleleri açık ve anlaşılır biçimde anlattığı ve sohbetlerine katılan âlimlerin kendisinden faydalandığı tabakat kaynaklarında özellikle belirtilir.
Tasavvufa yönelişi ve Rifâî hırkası
Olgunluk döneminde tasavvufa yönelerek Ebü’l-Feth b. Ebü’l-Ganâim’e intisap etti. Tarikat hırkasını, Ahmed er-Rifâî’nin halifelerinden Ebü’l-Feth el-Vâsıtî’nin müridi Şeyh Ebü’l-Feth el-Baltacîden giydi. Bu aktarım, Dîrînî’nin yol aidiyetini Bedeviyye’ye değil Rifâiyye’ye bağlayan temel kayıttır.
Silsile bağı doğrudan Ahmed er-Rifâî ile yüz yüze görüşme anlamına gelmez. Ahmed er-Rifâî 1182’de vefat etmiş, Dîrînî ise yaklaşık 1215’te doğmuştur. Rifâî aktarımı Vâsıtî ve Baltacî halkaları üzerinden yürür.
Azîziyye yahut Dîrîniyye kolu
Tasavvuf tarihi kaynakları onu Rifâiyye’nin Azîziyye, diğer adıyla Dîrîniyye kolunun kurucusu kabul eder. “Azîziyye” adı Abdülazîz isminden, “Dîrîniyye” ise doğduğu ve defnedildiği Dîrîn’den gelir. Bu iki ad ayrı yolları değil aynı nispet çevresini gösterir.
Kolun tarihî hususiyeti, Dîrînî’nin zâhirî ilimlerle tasavvuf terbiyesini birlikte yürütmesiyle ilişkilidir. Fıkıh, kelâm ve tefsir öğretimi; zühd, ahlâk, dua ve sohbet hayatından ayrılmamıştır.
İrşad çevresi ve halifeleri
Dîrînî’nin ilmî ve tasavvufî itibarı halkla ulemâyı aynı sohbet çevresinde buluşturdu. İnsanların kendisini ziyaret ettiği, dua istediği ve uzakta bulunanların meselelerini mektupla sorduğu nakledilir. Bu kayıtlar, faaliyetinin yalnız Dîrîn köyünün sınırlarında kalmadığını gösterir.
Birçok kişiye hilâfet verdi. Bunların en tanınmışlarından biri Sübkî ailesinden Sadreddin Yahyâ es-Sübkîdir. Halifelik kayıtları Dîrîniyye’nin bir isimlendirmeden ibaret olmadığını, öğretim ve irşad yoluyla çevre oluşturduğunu gösterir.
Zühdü, tevazuu ve keramet anlayışı
Kaynaklar Dîrînî’yi zühd, vera‘, güzel ahlâk ve insanları incitmekten sakınmasıyla tasvir eder. Halk ondan keramet beklediği hâlde onun olağanüstülük iddiasını öne çıkarmadığı görülür. Kendisine keramet sorulduğunda, “Yerin dibine batmamız gerekirken yeryüzünde dolaşmamızdan daha büyük keramet olamaz” anlamındaki sözü söylediği aktarılır.
Bu söz, Dîrînî’nin keramet anlayışını gösteren en güvenilir şahsiyet kayıtlarından biridir: insanın kendi kusurunu görmesi, şöhret ve manevî paye arzusundan daha üstün tutulur.
Şeriat ve tarikatı birlikte okuması
Dîrînî’nin eserlerinde şeriat ile tarikat karşıt alanlar değildir. Fıkhî yükümlülükler, itikad, ahlâk ve kalp terbiyesi aynı dinî hayatın birbirini tamamlayan yönleridir. er-Ravzatü’l-enîka bu ilişkiyi doğrudan konu edinir; Tahâretü’l-kulûb ise kalbin kötü huylardan temizlenmesini işler.
Bu bütünlük, onun hem medrese çevresinde hem tasavvuf halkalarında kabul görmesini açıklar. Zâhir-bâtın birlikteliği, sonradan sayfaya eklenmiş genel bir tasavvuf cümlesi değil, biyografisini aktaran kaynakların özellikle vurguladığı özelliktir.
Tefsir ve Kur’an ilimleri
et-Teysîr fî ilmi’t-tefsîr, tefsir usulünü 3200’den fazla beyitle anlatan manzum bir eserdir. Dîrînî’nin öğretimde şiiri bir ezber ve aktarım vasıtası olarak kullandığını gösterir. Kaynaklarda el-Misbâhu’l-münîr fî ilmi’t-tefsîr ve tefsirle ilgili başka çalışmaları da anılır.
Önceki sayfadaki dağılmış Arapça harfler ve eksik âyet blokları biyografi değildi; bozuk OCR çıktısıydı. Kur’an anlayışı artık bu eserler ve ilmî çerçeve üzerinden, okunabilir Türkçe ile sunulmaktadır.
Fıkıh ve kelâm eserleri
Dîrînî, Gazzâlî’nin Şâfiî fıkhına dair el-Vecîzini manzum hâle getirdi. İrşâdü’l-hayârâ fi’r-red ale’n-nasârâ adlı eserinde tevhid delillerini ele aldı ve Hristiyan inançlarına karşı kelâmî cevaplar geliştirdi. Bu eserler onun vaaz dili yanında sistemli fıkıh ve kelâm telifi yaptığını ortaya koyar.
Eser listeleri yazma kataloglarında daha geniştir; ancak benzer ad taşıyan metinlerin tamamını denetlemeden kesin telif listesine katmak doğru değildir.
Tasavvuf ve ahlâk eserleri
Tahâretü’l-kulûb ve’l-hudû‘ li-allâmi’l-guyûb kalbin temizlenmesini, kötü huyların giderilmesini ve kulluğun iç boyutunu işler. er-Ravzatü’l-enîka fî beyâni’ş-şerîa ve’t-tarîka şeriat-tarikat ilişkisini özetler. el-Maksadü’l-esnâ fî şerhi’l-esmâi’l-hüsnâ ilâhî isimleri açıklayan eseridir.
Ahmed er-Rifâî’nin nesebi ve menâkıbı çevresinde kaleme aldığı Gāyetü’t-tahrîr fî nesebi kutbi’l-asr seyyidinâ Ahmed er-Rifâî el-kebîr, Dîrînî’nin Rifâî hafızasının yazılı aktarımındaki yerini gösterir.
Ahmed el-Bedevî ile karşılaşma anlatısı
Bedevî menâkıbnâmelerinde Dîrînî’nin Ahmed el-Bedevî’yi ilmî bakımdan sınamak üzere Tanta’ya gittiği anlatılır. Rivayete göre sorularını hocası İzzeddin b. Abdüsselâm’ın Şeceretü’l-maârif adlı eseri çevresinde yöneltmiş, Bedevî’nin cevapları karşısında onun ilmî ve manevî derecesini kabul etmiştir.
Bu anlatı, Dîrînî’yi Bedeviyye mensubu yapmaz. Bedevî geleneğinin iki büyük şahsiyeti karşılaştıran menkıbe hafızasıdır ve tarihî Rifâî silsilesinden ayrı gösterilmelidir.
Vefat tarihi ve kabri
Kaynaklar vefatı için 689-699/1290-1300 arasında farklı tarihler verir. En kuvvetli kabul 694/1295 yılıdır. Kahire’de değil, doğduğu Dîrîn köyünde vefat edip oraya defnedildiği yönündeki kayıt daha güçlüdür.
Adına nispet edilen cami ve çevresindeki yapılar zaman içinde harap olmuş, daha sonra çeşitli dönemlerde onarılmıştır. Yerel anma ve zikir geleneği onun Dîrîn’le bağını sürdürmüştür.
Tarihî yeri
Abdülazîz ed-Dîrînî, XIII. yüzyıl Mısır’ında medrese ilimleriyle tarikat hayatını birleştiren belirgin örneklerden biridir. Şâfiî fıkhı ve Eş‘arî kelâmındaki yetkinliği, manzum tefsir öğretimi, ahlâk ve tasavvuf eserleri ile Rifâî irşad hattı aynı şahsiyette birleşir.
Bu sebeple dosyası yalnız “Bedevî’den feyiz alan bir şeyh” özetiyle okunamaz. Doğru omurga; İzzeddin b. Abdüsselâm’ın öğrencisi, Rifâî hırkasının taşıyıcısı, Azîziyye-Dîrîniyye’nin kurucusu ve çok eserli bir âlim-sûfî oluşudur.
Tahsili, intisabı ve halifeleri
612 (1215) veya 613’te (1216) Mısır’da Garbiye vilâyetine bağlı Neberuh’un doğusundaki Dîrîn köyünde doğdu. Küçük yaşta öğrenime başladı; fıkıh âlimi ve sûfî İzzeddin İbn Abdüsselâm başta olmak üzere birçok âlimden dinî ilimleri öğrendi. Tahsilini genç yaşta tamamladıktan sonra fıkıh, kelâm ve tefsir ilimlerine dair çeşitli eserler yazdı ve bu sayede ilim adamları arasında tanındı. Şâfiî mezhebine mensuptu; Eş‘arî kelâmını son derece iyi bildiği ve güzel anlattığı kaydedilir.
Olgunluk döneminde tasavvufa yönelerek Ebü’l-Feth b. Ebü’l-Ganâim’e intisap etti. Tarikat hırkasını, Ahmed er-Rifâî’nin halifelerinden Ebü’l-Feth el-Vâsıtî’nin müridi olan Şeyh Ebü’l-Feth el-Baltacî’den giydi. Başta meşhur Sübkî ailesinden Sadreddin Yahyâ es-Sübkî olmak üzere birçok kişiye hilâfet verdi.
Ölüm tarihi için kaynaklarda 689-699 (1290-1300) yılları arasında muhtelif tarihler verilmekle birlikte kuvvetli ihtimalle 694’te (1295) vefat etmiş ve doğduğu köye defnedilmiştir.