tarikat.orgHAYATI VE TARİHTEKİ YERİ
Adları ve nisbeleri
Bu silsile halkası kaynaklarda Seyyid Cemâleddîn Tebrîzî, Cemâleddîn Şîrâzî ve Cemâleddîn el-Ezherî adlarıyla anılır. “Şîrâzî” doğduğu bölgeye, “Ezherî” Kahire’deki Câmiu’l-Ezher’de gördüğü tahsile, “Tebrîzî” ise tahsil ve tasavvuf hayatının önemli bir devresini geçirdiği Tebriz’e işaret eder. Bu farklı nisbetler aynı şahsiyetin değişik coğrafî bağlarını yansıtır.
Şîraz’dan Kahire’ye
Şîraz çevresinde doğduğu ve ilk tahsilini burada aldığı kaydedilir. Daha sonra Mısır’a giderek Câmiu’l-Ezher’de dinî ilimler okudu. Bu tahsil sebebiyle Ezherî nisbesiyle tanındı. Hayatına ait ayrıntıların önemli kısmı geç dönem tabakat ve silsile kaynaklarından geldiği için kesin doğum yılı vermek mümkün değildir.
Tebriz ve Şehâbeddin Mahmûd
Kahire’deki tahsilinin ardından Tebriz’e geçti ve Ebheriyye-Sühreverdiyye aktarımının temsilcilerinden Şehâbeddin Mahmûd Tebrîzî’ye intisap etti. Onun sohbet ve hizmetinde sülûkünü tamamladı. Bu bağ, Cemâleddîn’i Kutbüddin Ebherî, Rükneddin Sincâsî ve Şehâbeddin Tebrîzî üzerinden Sühreverdî irfan çevresine bağlar.
Penser’de tekke ve irşad
Şeyhinin emriyle Azerbaycan’ın güneyine, Lenkeran ile Astara arasındaki Penser beldesine gitti. Burada bir tekke kurarak irşadla meşgul oldu. Penser ve çevresi, Gîlân-Talış-Azerbaycan geçiş bölgesinde bulunuyordu. Cemâleddîn’in buradaki faaliyeti, Bağdat-Tebriz merkezli Ebherî ve Sühreverdî birikimin Hazar’ın batı kıyısına taşınmasında belirleyici oldu.
İbrâhim Zâhid-i Geylânî ile karşılaşma
Kaynaklar onun en meşhur halifesi ve postnişini olarak İbrâhim Zâhid-i Geylânî’yi gösterir. Gelenek anlatısında Cemâleddîn, henüz çocukken gördüğü İbrâhim Zâhid’in ileride büyük bir mürşid olacağını fark eder. Tarihî çerçevede kesin olan husus, İbrâhim Zâhid’in onun yanında mücâhede ve riyâzetle sülûkünü tamamlaması ve hilâfet almasıdır.
İrşad usulü
Cemâleddîn’in müstakil bir tarikat kurduğunu söylemek yerine onu Ebheriyye-Sühreverdiyye birikimini Zahidiyye’ye taşıyan bir mürşid olarak görmek daha isabetlidir. Kaynaklarda zühd, az yemek, uzun ibadet, nefis muhasebesi ve Kur’an tilâvetiyle anılır. Bu anlatılar, XIII-XIV. yüzyıl sınırındaki sûfî terbiyenin hizmet, riyâzet ve sohbet eksenini yansıtır.
Dört halife kaydı
Tabakat geleneği onun çok sayıda talebe yetiştirdiğini; öne çıkan dört halifesinin İbrâhim Zâhid-i Geylânî, oğlu Seyyid Ali, Seyyid Ebü’l-Kāsım ve Seyyid Muhammed el-Kesîre olduğunu bildirir. Bunlar arasında tarihî etkisi en açık biçimde izlenebilen isim İbrâhim Zâhid’dir.
Zahidiyye’ye açılan kapı
İbrâhim Zâhid-i Geylânî’nin irşad çevresi zamanla Zahidiyye adıyla tanındı. Bu çevreden Ahî Muhammed üzerinden Halvetiyye; Safiyyüddin-i Erdebîlî üzerinden Safeviyye gelişti. Cemâleddîn Tebrîzî böylece daha sonra birbirinden ayrılan iki büyük yolun ortak geçmişindeki vazgeçilmez bir halka haline geldi.
Halvetiyye silsilesindeki yeri
Halvetî silsilelerinde Şehâbeddin Mahmûd Tebrîzî’den sonra, İbrâhim Zâhid-i Geylânî’den önce yer alır. Bu sıra yalnız isim aktarımı değildir: Sühreverdî-Ebherî çevresinden gelen irşad mirasının Gîlân ve Azerbaycan’a, oradan Şirvan ve Anadolu’ya intikalini gösteren tarihî bir güzergâhtır.
Safeviyye ile müşterek geçmiş
TDV’nin Safeviyye maddesinde de Safevî silsilesi Safiyyüddin-i Erdebîlî’den İbrâhim Zâhid-i Geylânî, Cemâleddîn-i Tebrîzî, Şehâbeddin Mahmûd ve Rükneddin Sincâsî üzerinden Kutbüddin Ebherî’ye bağlanır. Bu ortaklık, sonraki yüzyılların siyasî ve mezhebî gelişmelerini daha eski tasavvuf zincirine geriye doğru taşımadan okunmalıdır.
Vefatı ve kabri
Araştırmalarda vefatı 760/1358-59 olarak verilir ve Penser’deki kabrinin ziyaretgâh olduğu belirtilir. Bazı gelenek kaynaklarında farklı tarihler dolaşır. Kronolojik sorunlar sebebiyle doğum yılı ve yüz yirmi yaşında vefat ettiği rivayeti kesin tarih gibi sunulmamalıdır; 760/1358-59, mevcut akademik çalışmada aktarılan tabakat tarihidir.
Tarihî önemi
Cemâleddîn Tebrîzî’nin önemi hakkında ayrıntılı bir eser külliyatından değil, meydana getirdiği irşad geçişinden söz edilebilir. Şîraz, Kahire, Tebriz ve Penser’i birleştiren hayat güzergâhı; Ebheriyye-Sühreverdiyye, Zahidiyye, Halvetiyye ve Safeviyye arasında oluşan müşterek hafızanın coğrafî karşılığıdır.
Silsiledeki yeri
İbrâhim Zâhid'in tarikat silsilesi Cemâleddîn-i Tebrîzî, Şehâbeddin Mahmûd, Rükneddîn-i Sücâsî, Kutbüddîn-i Ebherî vasıtasıyla Ebü'n-Necîb es-Sühreverdî'ye ulaşır. Silsile Sa'dî-yi Şîrâzî vasıtasıyla da Sühreverdiyye ile birleşir.
Cerrâhî silsilenâmesi onu “Cemâleddin-i Tüsterî (i. 700/1300, Geylan)” şeklinde kaydeder; CMS künyesi ise adını Seyyid Cemâleddîn Tebrîzî (el-Ezherî), vefatını 1359 olarak verir.
Kaynak notu. Seyyid Cemâleddîn-i Tebrîzî'nin TDV İslâm Ansiklopedisi'nde müstakil bir maddesi bulunmamaktadır. Bu kart, silsilesindeki komşu halkaların maddelerine, CMS künyesine ve Cerrâhî silsilenâmesine dayanan bir silsile kartıdır. Elde bunun ötesinde bilgi yoktur ve uydurulmamıştır. Buna karşılık İbrâhim Zâhid-i Geylânî maddesinde şeyhi olarak birkaç yerde geçmektedir.