tarikat.orgHAYATI VE TARİHTEKİ YERİ
Berzişâbâd’dan Horasan tasavvuf çevresine
Abdullah b. Abdürrahman el-Berzişâbâdî el-Meşhedî 789/1387 yılında Meşhed yakınındaki Berzişâbâd köyünde doğdu. Nisbesi doğduğu ve daha sonra irşad faaliyetini sürdürdüğü bu köye dayanır. Hayatı, XV. yüzyıl Horasan’ında Nakşibendî-Hâcegân terbiyesi ile Kübrevî-Hemedânî aktarımının aynı şahsiyette buluşmasını göstermesi bakımından önemlidir.
Muhammed Pârsâ’nın yanında ilim ve ilk sülûk
Gençlik döneminde Hâce Muhammed Pârsâ’nın çevresine girdi. 821/1419 yılında ondan Sahîh-i Buhârî okutma icazeti aldığı kaydedilir. Bu kayıt, Berzişâbâdî’nin yalnız tasavvufî sohbetle değil hadis tahsiliyle de yetiştiğini gösterir. Kaynaklar ilk seyrüsülûk terbiyesini de Muhammed Pârsâ’dan aldığını bildirir.
Ya‘kūb-i Çerhî ile Hâcegân bağı
Muhammed Pârsâ’dan sonra Ya‘kūb-i Çerhî’nin sohbetinde bulundu ve ondan tarikat icazeti aldı. Çerhî’nin halifelerini sayan Nakşibendî kaynaklarında Abdullah-ı Berzişâbâdî’nin adı açıkça yer alır. Bununla birlikte Nakşibendiyye’nin ana devam çizgisi daha sonra Ubeydullah Ahrâr üzerinden yürümüştür; Berzişâbâdî’nin tarihî rolü ise Kübrevî çevreyle kurduğu ikinci bağ sebebiyle farklı bir istikamette gelişmiştir.
İshak Huttalânî’den Kübrevî icazeti
Berzişâbâdî, Seyyid Ali Hemedânî’nin halifesi olan Hâce İshak Huttalânî’ye intisap etti. 825/1422 yılında ondan hilâfet ve irşad icazeti aldı. Böylece eğitiminde Hâcegân-Nakşibendî sohbeti ile Kübreviyye’nin Hemedânî-İshâkî kolu birleşti. Bu iki katman birbirinin yerine geçirilmemeli; biri onun ilk sülûk ve hadis çevresini, diğeri sonraki irşad yetkisini ve halife ağını açıklar.
İshak Huttalânî’nin son yılları ve rivayet farkları
İshak Huttalânî’nin Muhammed Nurbahş’ı öne çıkarması çevresinde kaynaklarda birbirinden farklı anlatılar bulunur. Bazı geç metinler Berzişâbâdî’nin bu tercihe itiraz ederek ayrıldığını ve “Abdullah gitti” anlamındaki “zehebe Abdullah” sözünden Zehebiyye adının doğduğunu nakleder. Buna karşılık Hüseyin Kerbelâî’nin kaydı bir çatışmadan söz etmez ve onun şeyhinin vefatına kadar hizmette kaldığını bildirir. Bu sebeple söz konusu anlatı kesin bir adlandırma tarihi değil, sonraki kol hafızasının açıklama rivayeti olarak okunmalıdır.
Berzişâbâd’a dönüş ve irşad merkezi
Şeyhinin 826/1423’te öldürülmesinin ardından memleketine döndü ve Berzişâbâd’da irşad faaliyetini sürdürdü. Horasan’daki bu merkez, Kübrevî-Hemedânî mirasının sonraki kuşaklara aktarılmasında etkili oldu. Yetiştirdiği halifeler vasıtasıyla hat Horasan, Mâverâünnehir ve İran çevrelerinde devam etti.
Halifeleri ve devam eden hat
Kaynaklarda Reşîdüddin Muhammed Bidvâzî onun önde gelen halifesi olarak anılır. Bu aktarım daha sonra Şah Ali Bidvâzî veya İsfereyînî, Hacı Muhammed Habûşânî, İmâdüddin Fazlullah Berzişâbâdî ve Kemâleddin Hüseyin Hârizmî gibi isimlerle sürdürülür. Şahıs adları ve sıralama bazı silsilenâmelerde farklılaşabildiğinden, bu devam çizgisi tek ve tartışmasız bir idarî teşkilât şeması gibi sunulmamıştır.
Zehebiyye nispetinin tarihî sınırı
Geç dönem Zehebiyye silsileleri başlangıçlarını Abdullah-ı Berzişâbâdî’ye kadar götürür. Bununla birlikte onun yaşadığı dönemde bugünkü anlamıyla teşekkül etmiş Şiî bir Zehebiyye tarikatından söz etmek anakronik olur. TDV’nin kaynak karşılaştırmasına göre Berzişâbâdî, İshak Huttalânî’nin İshâkıyye veya İgtışâşiyye diye anılan çizgisini esaslı bir doktrin değişikliği yapmadan sürdürmüştür. Zehebiyye adı ve belirgin Şiî kimlik, yaklaşık dört kuşak sonra Batı İran’da görünür hâle gelmiştir. Berzişâbâdî ile ilk halifelerinin çoğu Sünnî çevre içinde değerlendirilir.
Eseri
Abdullah-ı Berzişâbâdî’ye, Fahreddîn-i Irâkī’nin Leme‘âtı üzerine yazılmış bir Şerh-i Leme‘ât nispet edilir. Eserin bir yazma nüshası İslâmâbâd Gencbahş Kütüphanesi’nde 5250 numarada kayıtlıdır. Bazı araştırmalarda başka Farsça risale ve şiirlerin de adı geçmekle birlikte, nispetleri aynı derecede sağlam olmadığından ana eser listesine kesin kayıt olarak alınmamıştır.
Vefatı
872/1467-68 yılında Berzişâbâd’da vefat etti. Milâdî karşılık kaynaklarda 1467 ve 1468 biçiminde verildiğinden ana tarih alanında 1468 korunmuş, hicrî yıl metinde gösterilmiştir. Kabri ve irşad çevresi sonraki Kübrevî ve Zehebî hafızada önemini sürdürmüştür.