Muhammed Nûrbahş

Huttalânî'nin müridlerinden birinin rüyasında bir nurun Seyyid Muhammed'e indiğini ve ondan diğer müridlere yayıldığını gördüğü, bunun üzerine Huttalânî'nin ona “Nurbahş” lakabını verdiği, Seyyid Muhammed bu rüyayı kendisinin mehdî olduğu şeklinde yorumladığı, şeyhinin de onun bu yorumunu desteklediği kaydedilmektedir.

Bazı kaynaklara göre ise kendisini mehdî olduğuna inandıran kişi şeyhi Huttalânî'dir.

Çerçeve. Nûrbahş Farsçada “nur bağışlayan” demektir; lakap tarikat içinde alışılmış bir iltifattır. Asıl kırılma, bu lakabın bir mehdîlik iddiasına çevrilmesidir. Kaynağın iki rivayeti yan yana vermesi belirleyici bir soruyu açık bırakır: iddia mürid tarafından mı üretildi, şeyh tarafından mı telkin edildi? İkinci ihtimal, bir yıl sonra ikisinin birden baskına uğramasını daha iyi açıklar.

Daha sonra dolaştığı İran'ın batısındaki bazı Kürt kabileleri arasında mehdîliği ve halifeliği benimsendi. Adına para bastırılıp hutbe okunması üzerine Şâhruh tarafından tekrar tutuklandı.

Çerçeve. Sikke ve hutbe, İslâm devlet hukukunda hükümdarlığın iki alâmetidir; adına para bastırmak fiilî bir saltanat ilânıdır. Bu, meseleyi bir inanç tartışması olmaktan çıkarıp doğrudan bir siyasî isyana çevirir. Timurlu hükümdarının tepkisinin sertliği de buradan gelir.

Hapisten kaçmayı başardıysa da yakalanarak Herat'a gönderildi. Herat'ta cami minberine çıkıp mehdîlik ve halifelik iddiasından vazgeçtiğini ilân etmeye mecbur tutuldu. 848'de (1444) ilmî konularda ders vermesi şartıyla serbest bırakıldı.

Ardından yine kendisinden şüphe edildiği için Tebriz ve Şirvan'a, oradan da Gîlân'a gönderildi.

Çerçeve. Cezanın biçimi manidardır: idam değil, alenî geri adım. İddianın kendisi kadar iddianın halk üzerindeki tesiri hedef alınmıştır — aynı minber, iddiayı yaymaya da yalanlamaya da yarar. Serbest bırakma şartı da (“yalnız ilmî konularda ders vermesi”) aynı mantığın devamıdır. Yine de şüphe kalkmamış, sürgünler sürmüştür.

Huttalân Valisi Bayezid, 827'de (1424) isyan hazırlığı içinde oldukları gerekçesiyle Huttalânî ve Nurbahş üzerine bir baskın düzenledi. Huttalânî bu sırada öldürüldü, Nurbahş tutuklanarak Herat'a Timurlu Hükümdarı Şâhruh'un huzuruna götürüldü.

Çerçeve. Hâce İshak Huttalânî, Seyyid Ali Hemedânî'nin halifesi ve damadıdır; onun ölümüyle Hemedâniyye ikiye bölünmüştür. Nûrbahş'ın mehdîliğini kabul edenlerden Nûrbahşiyye, kabul etmeyip Abdullah Berzişâbâdî'ye biat edenlerden Zehebiyye (İğtişâşiyye) doğmuştur. Yani bir tarikat, şeyhin ölümüyle değil, ardında bıraktığı iddianın kabul edilip edilmemesiyle ikiye ayrılmıştır.

Muhammed Nurbahş'ın oğlu Kāsım Feyzbahş babasının yerine geçip Rey bölgesinde tarikatı yaymaya devam etmiştir. Bir ara Hüseyin Baykara'nın daveti üzerine Herat'a gitmiş, Abdurrahman-ı Câmî gibi bu şehrin Sünnî âlim ve sûfîlerinin tepkisi üzerine oradan ayrılıp Rey bölgesine dönmek zorunda kalmış ve 919 (1513) yılında vefat etmiştir.

Oğlu Şah Bahâeddin, muhtemelen tavırları Safevî yönetimini rahatsız ettiğinden babası henüz hayatta iken 915'te (1509) sorgulanıp öldürülmüştür. Kāsım Feyzbahş'ın yerine geçen torunu Şah Kıvâmüddin Hüseyin de 944'te (1537-38) Safevî hükümdarı Şah I. Tahmasb tarafından öldürülmüştür.

Çerçeve. Üç kuşak üst üste devlet eliyle bastırılmıştır — üstelik sonuncular, Nûrbahşîlerin zemin hazırladığı söylenen Safevî yönetimi tarafından. Şiîleşmenin önünü açan bir hareketin, Şiî bir devlet tarafından tasfiye edilmesi, mehdîlik iddiasının her iktidar için taşıdığı tehdidi gösterir.