Matbah-ı Şerif ve Binbir Günlük Mevlevî Çilesi

Matbah neden eğitim merkeziydi?

Mevlevî matbahı yalnız yemek pişirilen mutfak değildi. Âsitânenin iaşesi burada sağlanır; aynı zamanda tarikata giren canın hizmet, sabır, sessizlik, dikkat ve birlikte yaşama terbiyesi burada yürütülürdü. Yemeğin ateşte dönüşmesiyle insanın hizmet içinde olgunlaşması arasında kurulan benzerlik, matbahın Mevlevî hafızasındaki yerini açıklar. Yaygın “hamdım, piştim, yandım” sözü bu düşünceyi özetlemek için kullanılsa da Mevlânâ'nın eserinden kesin alıntı gibi sunulmamalıdır.

İkrar ve saka postu

Çileye girmek isteyen kişiye önce yolun güçlükleri anlatılırdı. Gençse ailesinin izni aranırdı. Kararında ısrar eden nevniyaz, matbah kapısının solundaki saka postuna oturtulurdu. Üç gün boyunca zarurî ihtiyaç dışında yerinden kalkmadan ve konuşmadan, daha önce çileye girmiş canların hizmetlerini seyrederdi. Bu bekleyiş hem adayın kararını sınaması hem de tekke düzenini sözden önce gözlemlemesi içindi.

Üç günün sonunda ayrılmak isteyen ayıplanmazdı. Kalmakta ısrar eden kişi kazancı dedenin huzuruna çıkarılır ve ilk olarak on sekiz gün ayakçılık hizmetine verilirdi. Ardından aşçı dedenin emriyle arakiye, mutfak tennûresi ve elifî nemed giyer; bu geçişe “soyunmak” denirdi.

Hizmet basamakları

Ayakçı, kendisinden önceki canların işlerine yardım eder ve matbahın düzenini öğrenirdi. Semâ meşkinde ilerledikten sonra kendisine geçici sikke verilip mukabeleye katılmasına izin verilebilirdi. Yerine yeni ayakçı geldiğinde pazarcılık, ardından bulaşıkçılık, somatçılık, meydancılık ve tekkenin ihtiyacına göre başka hizmetlere geçerdi.

Mevlevî anlatılarında on sekiz hizmetten söz edilir. Bununla birlikte adlar ve sıralama her kaynakta bire bir aynı değildir. Hizmetleri değişmez bir meslek cetveli gibi vermek yerine matbah, meydan, sofra, temizlik, alışveriş, misafir ağırlama ve ibadet düzenini birlikte sürdüren bir eğitim ağı olarak görmek gerekir.

Binbir günün anlamı

Çile 1001 gün sürerdi. Amaç karanlık bir odada kesintisiz yalnızlık değil, hayatın ortasında hizmet ederek nefsin alışkanlıklarını dönüştürmekti. Can gündelik işlerin yanında namaz, evrâd, Mesnevî dersi, sohbet, musiki ve semâ meşkiyle yetişirdi. İşin küçüğü veya büyüğü olmadığı; mutfağın, sofranın ve meydanın aynı dikkatle korunması gerektiği öğretilirdi.

Çilede bulunan can matbah dışında geceleyemezdi. İzinsiz ayrılıp dışarıda gecelemek “çile kırmak” sayılır ve çilenin yeniden başlamasını gerektirirdi. Her kısa gecikmenin otomatik olarak bütün eğitimi sıfırladığı biçimindeki popüler anlatı yerine, esas ihlalin ikrar ve tekke düzeninden kopmak olduğu belirtilmelidir.

Ateşbâz-ı Velî ve matbah makamları

Mevlânâ'nın çevresindeki Ateşbâz-ı Velî, Mevlevî mutfak geleneğinin pîri kabul edilir. Ocak ve kazan çevresindeki uygulamalar onun adına bağlanır. “Ateşbâz Ocağı'nın hiç sönmemesi” tarihî olarak her dönemde doğrulanabilecek fizikî bir olay değil; hizmetin ve bereketin devamlılığını anlatan geleneksel bir ifadedir.

Aşçı dede yalnız yemek işlerinden sorumlu kişi değildi; çilekeş canların terbiyesini gözeten başlıca makam sahibiydi. Kazancı dede hizmetlerin günlük yürütülmesinde ona yardımcı olurdu. Bu nedenle matbah, tekkenin eğitim ve idare merkezlerinden biriydi.

Çilenin tamamlanması

Binbir günü tamamlayan can için hücreye çıkma merasimi yapılırdı. Şeyhten evrâd ve ezkâr dersi alır; Konya'da bulunuyorsa Şems-i Tebrîzî Türbesi ziyareti de uygulamaya dahil olurdu. Kendisine dede unvanı ve hücre verilmesi, hizmetten bütünüyle muaf olduğu anlamına gelmezdi. Artık kişisel ibadet, Mesnevî, musiki veya başka bir sanat alanında derinleşmesi ve yeni gelenlere örnek olması beklenirdi.