Şeyh Sinân-ı Erdebili

Sefîne, Sinânüddîn Yûsuf-ı Erdebîlî'yi “vâsıl-ı ulûm-ı câvidânî bir zât-ı kerîmü's-sıfat” diye tanıtır ve hayatının ilk merhalesini Tebriz'e bağlar. Tahsilini tamamlayarak Tebriz'e gelmiş, orada Dede Ömer-i Rûşenî hazretleriyle hem-sohbet olmuştur.

Kaynak, bu beraberliğin geçici bir karşılaşma olmadığını da belirtir: hayli zaman onun dergâhının mülâzımı olarak kalmıştır. Yani sülûkünün ilk ve uzun devresi, Halvetiyye'nin Rûşeniyye kolunun merkezinde geçmiştir.

Çerçeve. XV. yüzyıl sonunda Tebriz, Akkoyunlu himayesindeki ilmî ve tasavvufî hareketliliğin merkezidir; Dede Ömer-i Rûşenî'nin halkası da Anadolu'ya uzanan Halvetî yayılmasının ana kaynaklarından biridir. Erdebil'den gelip Tebriz'de karar kılmak, bu yüzden coğrafî bir tesadüf değil, dönemin ilim güzergâhının kendisidir. Kayıt tarihî katmandadır; ancak Sefîne bu mülâzemetin kaç yıl sürdüğünü ve hangi yıllara denk geldiğini vermez.

Sefîne'ye göre Tebriz'deki uzun mülâzemetin ardından Sinân-ı Erdebîlî, Dede Ömer-i Rûşenî'nin emri ve işaretiyle İstanbul'a gelmiştir. Şehirde Cemâl-i Halvetî hazretlerine intisap etmiş ve sülûkünü onun yanında tekmîl etmiştir.

Bu iki cümle, onun hayatını iki şeyh ve iki şehir arasında kurar: Tebriz'de Rûşenî'nin sohbeti, İstanbul'da Cemâl-i Halvetî'nin terbiyesi. İkinci intisabın şeyhin kendi yönlendirmesiyle gerçekleşmiş olması, bunun bir ayrılık değil bir gönderiliş olduğunu gösterir.

Çerçeve. Bir mürşidin müridini başka bir şeyhe göndermesi, tasavvuf geleneğinde yolun kesilmesi değil sürdürülmesi sayılır; hele iki şeyh aynı silsilenin farklı kollarındaysa. Cemâl-i Halvetî'nin İstanbul'daki halkası, Halvetîliğin Osmanlı başkentindeki ilk büyük merkezidir; Erdebîlî'nin oraya sevk edilmesi, Tebriz-İstanbul hattının fiilen işlediğini gösterir. Kayıt doğrudan verilmiştir, menkıbe unsuru taşımaz.

Sefîne, Sinân-ı Erdebîlî'nin sülûkünü tamamladıktan sonra Ayasofya civarında kendi eliyle bir zâviye bina ettiğini ve orada irşad ile meşgul olduğunu kaydeder. Kaynağın belirttiğine göre bu dergâh, Ayasofya Câmi-i şerîfinin tam karşısındadır.

Binanın nasıl yapıldığı ayrıca nakledilir: fakr-ı zâhiriyi ihtiyar etmiş, yani dışarıdan bakıldığında yoksul bir hayatı tercih etmiş; te'mîn-i maîşetten artan varidatını biriktirerek mezkûr binayı vücuda getirmiş, hatta evkafını bile kendisi tayin buyurmuştur. Vassâf bu bilgiyi “menkūldür” kaydıyla, yani nakle dayandırarak verir.

Çerçeve. Bir zâviyenin devlet veya paşa himayesiyle değil, şeyhin kendi birikimiyle kurulması ve vakfının da yine onun tarafından tayin edilmesi, tekke tarihinde sıkça rastlanan bir durum değildir; bu yüzden kaynak onu ayrıca kaydetme ihtiyacı duyar. Anlatı, fakr ile mülk sahibi olmanın çelişmediği bir tasavvuf anlayışını da örneklendirir: biriktirilen, şahsî servet değil kurumun kendisidir. Bilginin nakle dayandığı Sefîne'de açıkça belirtilmiştir.

Sefîne, Sinân-ı Erdebîlî'nin 951/(1544)'de irtihâl ettiğini kaydeder. Türbesi, Topkapı dışarısında Merkez Efendi'ye yakın bir mahalde, yol üstünde bulunmaktadır.

Kaynak türbenin sonraki tarihine de değinir: Ziyâ Paşa merhûm tarafından tecdîden inşa olunmuştur. Böylece XVI. yüzyıl ortasına ait bir kabir, XIX. yüzyılda yeniden yapılarak ayakta tutulmuştur.

Çerçeve. İstanbul'un sur dışına açılan güzergâhlarında, özellikle Topkapı-Merkezefendi hattında sıralanan türbeler, şehre giren yolcunun ilk karşılaştığı ziyaret noktalarıdır; “yol üstünde” tabiri bu konumu tarif eder. Türbenin üç yüz yıl sonra bir devlet adamı eliyle yenilenmesi, kabrin unutulmadığını ve ziyaretin sürdüğünü gösterir. Vefat yılı ile türbenin yeri doğrudan kaydedilmiştir; ancak zâviyesinin bulunduğu Ayasofya civarı ile medfeninin bulunduğu sur dışı birbirinden ayrı yerlerdir, kaynak bu ayrımın sebebini açıklamaz.

Sefîne, Sinân-ı Erdebîlî'nin kurduğu zâviyenin kendi devrindeki hâlini de kaydeder: dergâh zamanımızda tecdîden inşa olunmuş ve meşîhatine Şeyh Sırrı Efendi nam bir zât tayin edilmiştir. Vassâf bu zâtı da tanıtır — Erbilî Şeyh Es'ad Efendi hulefâsındandır; âşık, mesleğine sâdık, mültefit ve hoş-gû bir kimsedir.

Böylece XVI. yüzyılda kurulan bir Halvetî zâviyesinin, XX. yüzyıl başında Nakşî-Hâlidî muhitinden bir şeyhin idaresinde yaşamaya devam ettiği görülür.

Çerçeve. İstanbul tekkelerinde bina ile nisbetin ayrı ayrı ömürleri vardır: vakıf ve yapı kalıcıdır, postnişinin yolu devirlere göre değişebilir. Kurucusunun adıyla anılan bir zâviyenin başka bir tarîkatın halifesine tevcih edilmesi bir kopuş değil, süreklilik biçimidir. Bu kayıt, Vassâf'ın kendi müşâhedesine dayandığı için Sefîne'nin en güvenilir katmanına aittir; ancak yeniden inşanın hangi yılda yapıldığı belirtilmez.