Seyfeddin Bâharzî

Moğollar'ın “ulu şeyh” unvanını verdikleri Bâharzî onlar arasında İslâmiyet'in yayılmasında çok tesirli oldu. Altın Orda Hükümdarı Batu Han, kendisi müslüman olmadığı halde kardeşi Emîr Berke'nin şeyhin irşadıyla müslüman ve ona mürid olmasından memnun kalmıştı.

Bazı menkıbelere göre Batu Han ile Hülâgû Han da onun vasıtasıyla müslüman olmuşlar, ancak bunu gizli tutmuşlardı. Bütün bunlar, şeyhi Necmeddîn-i Kübrâ'yı öldürmüş olan Moğollar'ın Bâharzî'ye büyük bir saygı duyduklarını göstermektedir.

Çerçeve. Kaynağın son cümlesi meselenin ağırlığını doğrudan söyler. Necmeddîn-i Kübrâ 618/1221'de Hârizm'in savunmasında Moğollar tarafından öldürülmüştür; halifesi ise kırk yıl boyunca aynı Moğollar arasında ders okutmuş, medrese idare etmiş ve bir hanın müslüman olmasını sağlamıştır. Batu ve Hülâgû'nün müslüman olduğu iddiası ise açıkça “menkıbelere göre” kaydıyla verilir; Berke'ninki ise tarihen sabittir — o, İslâm'ı kabul eden ilk Cengiz soylu hükümdardır.

Şeyhinin halifesi sıfatıyla o sırada Moğollar tarafından yağma ve tahrip edilen Buhara'ya giderek şehrin dış mahallelerinden Fethâbâd'a yerleşti. Orada vaazlar verdi: Sahîh-i Buhârî okuttu ve hadis şerhetti.

Çerçeve. Buhara 1220'de Cengiz Han tarafından yakılmıştır; Bâharzî oraya yıkımdan sonra gitmiştir. Yaptığı ilk iş de vaaz ve hadis dersidir. İslâm dünyasının en büyük ilim merkezlerinden birinin yeniden ayağa kalkması, tekkeden çok medrese işleyişine benzeyen bu faaliyetle başlamıştır.

Semâ meclislerine devam etmesi ve tesbih namazlarını cemaatle kıldırması, hakkında birtakım dedikoduların çıkmasına ve inançlarının tenkit konusu yapılmasına yol açtı.

Çerçeve. İki tenkit de fıkhî bir zeminden gelir: semâın meşruiyeti asırlarca tartışılmış, salâtü't-tesbîh ise nâfile bir namaz olduğu için cemaatle kılınması ihtilâflı görülmüştür. Yani itiraz akîdeye değil, usule yöneliktir. Aynı tartışmayı dört asır sonra Ankaravî'nin semâ risâlelerinde de görürüz.

İmam Buhârî'nin Hartenk'teki kabrini sık sık ziyaret edip türbesini tamir ettiren, içini örtü ve kandillerle süslettiren Bâharzî, 25 Zilkade 659'da (21 Ekim 1261) Fethâbâd'daki hankahında vefat etti.

Çerçeve. Hankahında Sahîh-i Buhârî okutan bir şeyhin, müellifin kabrini de bizzat tamir ettirmesi tutarlı bir bütündür: metin ve mezar birlikte ihya edilmektedir. Hartenk (bugünkü Hartang), Semerkant yakınlarındadır ve Buhârî'nin medfenidir.

İbn Battûta… burayı ziyaret ettiği zaman hankah Bâharzî'nin torunu Şeyh Yahyâ tarafından idare edilmekteydi. Yahyâ İbn Battûta'yı evinde ağırlamıştı; şehrin ileri gelenleri burada toplanmış, vaazlar verilmiş, hâfızlar tarafından Kur'an tilâvet edilmiş, makamla Farsça ve Türkçe şiirler okunmuştu. İbn Battûta hankahın zengin vakıfları bulunduğunu özellikle belirtir.

Çerçeve. Sahne, hankahın Bâharzî'den yetmiş yıl sonra da canlı olduğunu gösterir; Farsça ile birlikte Türkçe şiir okunması da Buhara'nın dil dokusuna dair kayda değer bir ayrıntıdır. Bir not: maddede bu ziyaret “VII. (XIII.) yüzyılın ilk yarısı” diye kaydedilmişse de İbn Battûta 703/1304 doğumludur ve Buhara'ya 730'lu (1330'lu) yıllarda uğramıştır; doğrusu VIII. (XIV.) yüzyılın ilk yarısı olmalıdır.